ยา

วัคซีนบาดทะยัก Tdap: ฉีดทุกกี่ปี คนท้องต้องฉีดเมื่อไร

คำถามที่คนไข้ถามบ่อยที่สุดเรื่องวัคซีนบาดทะยักไม่ใช่ “ควรฉีดไหม” แต่คือ “เข็มล่าสุดของฉันเมื่อไร” ในไทยวัคซีนชุดนี้ถูกฉีดครบตั้งแต่ก่อนเข้าเรียนประถม เข็มสุดท้ายในแผนราชการอยู่ที่อายุ 12 ปี หลังจากนั้นไม่มีระบบใดติดตามคุณอีก ภูมิจึงค่อย ๆ ลดลงเงียบ ๆ และหลายคนรู้ตัวว่าไม่ถึงเกณฑ์ก็ต่อเมื่อมีแผลที่ต้องเย็บ

บทนี้จึงตอบตั้งแต่เข็มกระตุ้นต้องฉีดเมื่อไร แผลแบบไหนที่ต้องรีบไปโรงพยาบาลภายใน 24 ชั่วโมง ไปจนถึงเหตุผลที่หญิงตั้งครรภ์ต้องฉีด Tdap ใหม่ทุกครรภ์

สามโรคในเข็มเดียว: บาดทะยัก คอตีบ และไอกรน

วัคซีนตัวนี้เป็นวัคซีนรวมเพราะทั้งสามโรคเกิดจากเชื้อและมีอาการต่างกัน การรวมไว้ในเข็มเดียวจึงช่วยลดจำนวนครั้งที่ต้องไปรับวัคซีน

โรค เชื้อก่อโรค จุดที่เชื้อออกฤทธิ์ ความรุนแรงที่ต้องรู้
บาดทะยัก (tetanus) Clostridium tetani สร้างสปอร์ทนความร้อนและน้ำยาฆ่าเชื้อโรค สปอร์งอกในแผลที่อับอากาศแล้วปล่อยสารพิษต่อระบบประสาท เกร็งกราม กลืนลำบาก กล้ามเนื้อกระตุกทั้งตัว ต้องรักษาในโรงพยาบาลด้วย human tetanus immune globulin (TIG) และยาควบคุมกล้ามเนื้อ
คอตีบ (diphtheria) Corynebacterium diphtheriae สร้างสารพิษ ทางเดินหายใจส่วนบน และบางครั้งผิวหนัง แผ่นเยื่อสีเทาในคอ หายใจและกลืนลำบาก สารพิษทำลายกล้ามเนื้อหัวใจและเส้นประสาท
ไอกรน (pertussis) Bordetella pertussis ทางเดินหายใจ เยื่อบุหลอดลม ไอเป็นชุดจนเหนื่อยหอบ ไอจนอาเจียน ในทารกอาจหยุดหายใจและเสียชีวิต

บาดทะยักฟักตัว 3–21 วัน พบมากที่สุดภายใน 14 วัน และติดต่อจากคนสู่คนไม่ได้ เพราะเชื้อมาจากสปอร์ในดิน เถ้า มูลสัตว์ และของมีคมขึ้นสนิม[1] คอตีบฟักตัวสั้นกว่าคือ 2–5 วัน ผู้ที่ไม่ได้รับวัคซีนและไม่ได้รับการรักษาอย่างเหมาะสมอาจเสียชีวิตได้ราวร้อยละ 30 โดยเด็กต่ำกว่า 5 ปีเสี่ยงสูงสุด[2] ส่วนไอกรนอันตรายที่สุดในทารกที่ยังฉีดวัคซีนไม่ครบ[3]

ไทยใช้สูตรไหน: DTP ในเด็ก เทียบ dT และ Tdap ในผู้ใหญ่

ชื่อบนกล่องต่างกันแค่สองจุด คือ ปริมาณเชื้อ และ มีไอกรนหรือไม่ เด็กเล็กได้ DTP/DTP-HB สูตรเต็มปริมาณ ผู้ใหญ่ได้สูตรลดปริมาณเชื้อเพื่อลดปฏิกิริยาบริเวณที่ฉีด เรียกว่า Td เมื่อมีเฉพาะบาดทะยักกับคอตีบ และ Tdap เมื่อเพิ่มไอกรน

แผนไทยให้วัคซีนกลุ่มนี้ห้าเข็มในวัยเด็กและปิดท้ายอีกครั้งตอนประถมปลาย

อายุ วัคซีนที่ได้รับตามแผนไทย
2 เดือน DTP-HB เข็มที่ 1 และ OPV1
4 เดือน DTP-HB เข็มที่ 2, OPV2 และ IPV
6 เดือน DTP-HB เข็มที่ 3 และ OPV3
1 ปี 6 เดือน DTP เข็มที่ 4 และ OPV4
4 ปี DTP เข็มที่ 5 และ OPV5
12 ปี (ป.6) dT (บาดทะยัก–คอตีบ)

ตัวเลขนี้มาจากตารางวัคซีนพื้นฐานของสมาคมโรคติดเชื้อในเด็กแห่งประเทศไทย[7] เข็มสุดท้ายที่รัฐให้ฟรีคือ dT ตอน 12 ปี และไม่มีเข็มไอกรนสำหรับผู้ใหญ่ในแผนเลย

ช่องว่างที่เกิดขึ้นจึงมองไม่เห็น งานสำรวจวัยรุ่นไทยที่ฉีดครบห้าเข็มแล้ว 220 คนพบภูมิต่อบาดทะยักร้อยละ 99 แต่ต่อคอตีบเพียงร้อยละ 50 และต่อไอกรนร้อยละ 57[8] ส่วนผู้สูงอายุในขอนแก่นมีภูมิต่อบาดทะยักถึงเกณฑ์ขั้นต่ำร้อยละ 83.5 และต่ำกว่าร้อยละ 60 สำหรับไอกรน[10]

ต้องกระตุ้นทุก 10 ปีจริงไหม และถ้ามีแผลต้องฉีดเมื่อไร

หลักที่ใช้จริงมีสองบรรทัดและคนมักจำสลับกัน

กรณีไม่มีแผล หลังได้ Tdap แล้ว ให้กระตุ้นด้วย Td หรือ Tdap ทุก 10 ปี เพื่อคงภูมิต่อบาดทะยักและคอตีบ[5] โดยจะใช้ Td หรือ Tdap กระตุ้นก็ได้ทั้งสองแบบ[6] องค์การอนามัยโลกย้ำว่าภูมิจากชุดปฐมภูมิในวัยเด็กไม่พอตลอดชีวิต ผู้ใหญ่ต้องมีเข็มกระตุ้นเป็นระยะ[4]

กรณีมีแผล ตัวเลขสั้นลงเหลือ 5 ปี และขึ้นกับลักษณะแผล

ลักษณะแผล ถ้าเข็มล่าสุดนานเกิน สิ่งที่ต้องได้
แผลสะอาด ขนาดเล็ก ไม่มีเนื้อตาย เช่น มีดบาดในครัว 10 ปี กระตุ้น toxoid อย่างเดียว
แผลสกปรก ดินติด มีเนื้อตาย ถูกของแหลมแทงลึก แผลไหม้ แผลถูกบดขยี้ หรือสัตว์กัด 5 ปี กระตุ้น toxoid และพิจารณา TIG
ประวัติฉีดไม่ครบหรือไม่รู้ประวัติ ร่วมกับแผลสกปรก ไม่ต้องรอครบกำหนด toxoid และ TIG ทันที

เกณฑ์นี้มาจากคำแนะนำของ ACIP[5] หัวใจคือ TIG ไม่ได้ให้เพราะแผลใหญ่ แต่ให้เพราะร่างกายยังไม่มีภูมิพอรับมือสารพิษตอนเชื้อกำลังเพิ่มจำนวน ข้อมูลจากห้องฉุกเฉินห้าแห่งในสหรัฐที่วัดภูมิจริงในผู้บาดเจ็บ 1,988 คนพบว่าผู้ที่ควรได้วัคซีนร้อยละ 57.6 ไม่ได้รับ และกลุ่มแผลเสี่ยงที่ประวัติฉีดไม่ครบไม่มีใครได้ toxoid กับ immunoglobulin ครบ[12] อย่าฝากความหวังไว้กับคำว่า “หมอคงดูให้แล้ว”

บาดทะยัก: แผลแบบไหนเสี่ยง และเชื้อเข้าทางไหน

สปอร์ไม่ได้ต้องการแผลใหญ่ ขอแค่ที่ที่ออกซิเจนไปไม่ถึงและมีเนื้อตายให้ย่อยเป็นอาหาร เชื้อจึงชอบแผลถูกของแหลมแทงลึก เช่น ตะปูตำ ตะปูขึ้นสนิม เศษไม้หรือหนามตำ แผลที่ดินหรือมูลสัตว์ติด แผลไหม้ แผลถูกบดขยี้ และแผลถูกสัตว์กัด[1] ตรงข้ามกับรอยถลอกตื้นที่ล้างสะอาด ซึ่งเสี่ยงต่ำกว่ามาก

ภาพจากโรงพยาบาล 159 แห่งในมณฑลกว่างตงที่รวบรวมผู้ป่วยบาดทะยักนอกทารกแรกเกิด 2,567 รายระหว่างปี 2554–2564 พบว่าร้อยละ 43.7 เป็นเกษตรกร มีเพียงร้อยละ 2.2 ที่มีหลักฐานว่าเคยฉีดวัคซีน และร้อยละ 25.1 ต้องเข้าไอซียู[13] คนที่สัมผัสดินและมูลสัตว์ทุกวันจึงควรถามเรื่องเข็มกระตุ้นบ่อยกว่าคนอื่น

ผู้ที่รอดจากบาดทะยักไม่ได้ภูมิจากโรคตามธรรมชาติ และยังต้องได้รับวัคซีนหลังรักษา[1]

ไอกรนในผู้ใหญ่: ไอเรื้อรังที่มักถูกวินิจฉัยผิด และอันตรายต่อทารก

ผู้ใหญ่ที่เป็นไอกรนมักไม่ไอมีเสียง “วู๊ป” เหมือนในตำรา อาการที่เด่นคือไอเป็นชุดจนหน้าแดงหรืออาเจียนตามหลัง ไอตอนกลางคืน และไอต่อเนื่องหลายสัปดาห์โดยไม่มีไข้ ในเด็กไทย งานเฝ้าระวังในโรงพยาบาลเด็กที่กรุงเทพฯ ซึ่งตรวจ PCR ในเด็กที่ไอเกิน 7 วัน พบไอกรนร้อยละ 19.6 และเด็กกลุ่มนี้ไอเฉลี่ย 47 วัน เทียบกับ 20 วันในกลุ่มที่ไม่ได้ไอกรน[14]

ภาระของโรคไม่ได้จบที่การไอ งานศึกษา 664 รายพบภาวะแทรกซ้อนร้อยละ 28 ในผู้ใหญ่ เทียบกับร้อยละ 16 ในวัยรุ่น และปอดอักเสบเพิ่มจากร้อยละ 2 ในคนอายุต่ำกว่า 30 ปี เป็นร้อยละ 5–9 ในคนที่อายุมากกว่า[15]

โรคนี้ถูกวินิจฉัยต่ำกว่าความเป็นจริง คณะผู้เชี่ยวชาญ 24 คนสรุปว่าผู้ใหญ่ถูกค้นพบน้อยเพราะแพทย์นึกถึงน้อย เกณฑ์ตรวจไม่เป็นมาตรฐาน และรายงานไม่ครบ[16] ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ยังมีความเชื่อผิด ๆ ว่าไอกรนเป็นโรคของเด็กและวัคซีนวัยเด็กคุ้มครองตลอดชีวิต[20]

หลักฐานเรื่องภูมิลดลงชัดเจน หลังเข็มที่ห้าของ DTaP ความเสี่ยงติดเชื้อเพิ่มขึ้นเฉลี่ยร้อยละ 42 ต่อปี[17] และแม้ได้ Tdap ในวัยรุ่น ประสิทธิผลปีแรกอยู่ที่ร้อยละ 68.8 แต่เหลือร้อยละ 8.9 เมื่อผ่านไป 4 ปี[18] ฉีดครั้งเดียวในชีวิตจึงไม่พอ และการป้องกันทารกต้องอาศัยการฉีดในแม่ระหว่างตั้งครรภ์

สำหรับทารก ภาพยิ่งชัด ในเด็กไทยที่ตรวจพบไอกรนร้อยละ 75 อายุน้อยเกินกว่าจะฉีดวัคซีนชุดแรกครบ[14] และในสหรัฐ จาก 569 รายที่ระบุแหล่งติดเชื้อได้ ร้อยละ 66 เป็นสมาชิกในครอบครัว โดยพี่น้องสูงสุดร้อยละ 35.5 แม่ร้อยละ 20.6 และพ่อร้อยละ 10[19] การฉีดให้คนในบ้านจึงตรงจุดเช่นเดียวกับฉีดให้แม่

คนท้องต้องฉีด Tdap ทุกครรภ์ ช่วงสัปดาห์ไหน

หญิงตั้งครรภ์ควรได้รับ Tdap หนึ่งครั้งใน ช่วงอายุครรภ์ 27–36 สัปดาห์ ทุกครรภ์ แม้เคยฉีดมาก่อน[5],[24] สถาบันวัคซีนแห่งชาติของไทยระบุช่วงเวลาเดียวกันและย้ำให้ฉีดทุกครรภ์[25] ส่วนแนวทางของราชวิทยาลัยสูตินรีแพทย์แห่งประเทศไทยก็จัด Tdap ตามอายุครรภ์เช่นกัน[26]

เหตุผลไม่ใช่เพื่อป้องกันแม่ แต่เพื่อให้แม่สร้าง IgG มากพอส่งผ่านรกให้ทารกในสัปดาห์สุดท้าย ภูมิชุดนี้คุ้มครองทารกในช่วง 2 เดือนแรกที่ยังฉีดวัคซีนเองไม่ได้ การศึกษาแบบ case-control ในอังกฤษและเวลส์พบว่าการฉีดในแม่ลดโอกาสที่ทารกอายุต่ำกว่า 8 สัปดาห์จะเป็นไอกรนถึงร้อยละ 93 (95% CI 81–97)[22] หลังอังกฤษเริ่มโครงการทั่วประเทศ ผู้ป่วยยืนยันในทารกอายุต่ำกว่า 3 เดือนลดลงร้อยละ 78[21] ข้อมูลจากสหรัฐก็พบอุบัติการณ์ในทารกอายุต่ำกว่า 2 เดือนลดลงหลังเริ่มฉีดเป็นนโยบาย[23]

ปลอดภัยหรือไม่ งานในหญิงตั้งครรภ์ 20,074 คนจากฐานข้อมูลเวชปฏิบัติอังกฤษ ไม่พบความเสี่ยงเพิ่มของการตายในครรภ์ คลอดก่อนกำหนด ครรภ์เป็นพิษ หรือภาวะแทรกซ้อนร้ายแรงอื่น[28] ระบบรายงานเหตุการณ์ไม่พึงประสงค์ของสหรัฐระหว่างปี 2558–2566 มีรายงานหลังฉีด Tdap ในหญิงตั้งครรภ์ 654 ฉบับ โดยอัตราคลอดก่อนกำหนด ความดันสูงจากการตั้งครรภ์ และการตายในครรภ์ต่ำกว่าปกติ[29]

คำเตือนด้านความปลอดภัย (อ่านก่อนใช้): ก่อนฉีดทุกครั้งต้องแจ้งอายุครรภ์ ประวัติแพ้วัคซีนหรือส่วนประกอบของวัคซีน และประวัติฉีดบาดทะยักครั้งล่าสุด ถ้าเคยมีอาการทางระบบประสาทรุนแรงหลังฉีดวัคซีนไอกรน หรือเคยแพ้จนต้องใช้ adrenaline ต้องแจ้งก่อนเสมอ เพื่อให้เลือกสูตรที่ปลอดภัยสำหรับคุณ

ในไทย งานทดลองแบบสุ่มที่โรงพยาบาลศิริราชพบว่ามีหญิงตั้งครรภ์เพียงร้อยละ 33.3 ที่มีภูมิต่อไอกรนอยู่แล้ว และเมื่อให้ Tdap ที่ 27–36 สัปดาห์ กลุ่มนี้มีภูมิเพิ่มขึ้นจนถึงวันคลอด ขณะที่กลุ่มที่ได้ Td กลับมีภูมิลดลง[27]

ฉีดแล้วแขนบวม ปวด เป็นไข้: ปกติแค่ไหนและทำอะไรได้

ปฏิกิริยาบริเวณที่ฉีดเป็นเรื่องปกติ เพราะวัคซีนกระตุ้นการอักเสบเฉพาะที่ให้ระบบภูมิรู้จักแอนติเจน การศึกษาวัคซีน dTpa ในผู้ใหญ่พบว่ามากกว่าร้อยละ 99 มีภูมิต่อบาดทะยักและคอตีบถึงเกณฑ์หลังฉีด 1 เดือน ไม่พบเหตุการณ์ร้ายแรงที่เกี่ยวข้องกับวัคซีน และอาการที่พบบ่อยคือปวด บวมแดง อ่อนเพลีย ปวดศีรษะ และไข้ต่ำ[30]

อาการ ระยะเวลาที่พบได้ วิธีดูแล
ปวด บวม แดง ร้อนบริเวณที่ฉีด 1–3 วัน ประคบเย็นวันแรก หลัง 48 ชั่วโมงเปลี่ยนเป็นประคบอุ่น เคลื่อนไหวแขนตามปกติ
ไข้ต่ำ อ่อนเพลีย ปวดศีรษะ 1–2 วัน พักผ่อน ดื่มน้ำ ยาลดไข้ที่เหมาะสมกับคุณ
ก้อนแข็งใต้ผิวหนังบริเวณที่ฉีด หลายสัปดาห์ มักยุบเอง ไม่ต้องนวดหรือเจาะ
บวมลามทั้งแขน พบได้น้อย พบแพทย์ถ้าบวมจนขยับไม่ได้หรือร้อนแดงเพิ่มขึ้น
ผื่นลมพิษ หายใจลำบาก หน้าบวม ภายใน 30 นาที ฉุกเฉิน ให้ไปห้องฉุกเฉินทันที

ยาลดไข้ที่ใช้ได้ทั่วไปคือพาราเซตามอล ส่วน NSAID เช่น ibuprofen ใช้ได้ในคนที่ไม่มีโรคไตหรือโรคกระเพาะ แต่ไม่ควรกินล่วงหน้าโดยไม่มีอาการ เพราะไม่จำเป็นและอาจกลบอาการที่ต้องสังเกต ไข้ที่ต้องระวังคือไข้สูงเกิน 39 องศาเซลเซียส หรือไข้ร่วมกับผื่นและซึมลง

อาการที่ควรกลัวจริงคือการแพ้รุนแรง (anaphylaxis) ซึ่งเกิดภายในไม่กี่นาทีถึงครึ่งชั่วโมงหลังฉีด จึงต้องรอสังเกตอาการที่สถานพยาบาล ถ้ามีผื่นลมพิษทั้งตัว หายใจมีเสียงวี้ด หรือหน้าคอบวม ให้โทร 1669 ทันที เพราะยาที่ใช้คือ adrenaline ไม่ใช่ยาลดไข้ ดูที่บท อะดรีนาลีน (epinephrine)

ข้อห้ามและข้อควรเลื่อนฉีด

ข้อห้ามที่แท้จริงมีไม่กี่ข้อ การแยกให้ออกจาก “ไม่สบายเล็กน้อย” สำคัญเพราะการเลื่อนฉีดโดยไม่จำเป็นทำให้ภูมิขาดช่วง

  • แพ้รุนแรงต่อวัคซีนหรือส่วนประกอบ เช่น เคยมี anaphylaxis หลังฉีดกลุ่มนี้ เป็นข้อห้ามถาวร[7]
  • Encephalopathy ภายใน 7 วันหลังได้วัคซีนไอกรน เป็นข้อห้ามต่อวัคซีนที่มีไอกรนทุกชนิด ให้เปลี่ยนไปใช้ dT แทน[7]
  • ประวัติ Guillain-Barré syndrome ภายใน 6 สัปดาห์หลังได้วัคซีนที่มีบาดทะยัก เป็นข้อควรระวัง ไม่ใช่ข้อห้ามเด็ดขาด แพทย์จะชั่งน้ำหนักความเสี่ยงของแผลกับภูมิตก[5]
  • ไข้สูงหรือเจ็บป่วยเฉียบพลันรุนแรง ควรเลื่อนจนอาการดีขึ้น ส่วนหวัดเล็กน้อยหรือไข้ต่ำไม่ใช่เหตุเลื่อน[5]
  • ตั้งครรภ์และให้นมบุตร ไม่ใช่ข้อห้าม แต่ต้องแจ้งอายุครรภ์ทุกครั้งเพื่อเลือกช่วงเวลาและสูตรให้เหมาะ[25]

หลังบาดเจ็บ: ลำดับที่ถูกในการทำแผล immunoglobulin และ toxoid

เมื่อเกิดแผล ลำดับที่ถูกคือสิ่งที่ทำได้เองในนาทีแรก

  1. ล้างมือและล้างแผลด้วยน้ำสะอาดกับสบู่ ให้ครบทุกซอก ถ้ามีเศษดินหรือเศษไม้ให้ล้างออกด้วยน้ำแรงพอประมาณ ไม่ควรราดน้ำยาฆ่าเชื้อเข้มข้นในแผลลึก
  2. ห้ามบีบหรือกรีดแผลเอง และห้ามเย็บปิดแผลที่สกปรกหรือลึกด้วยตัวเอง
  3. ไปสถานพยาบาลภายใน 24 ชั่วโมง ถ้าแผลลึก ตะปูตำ ถูกสัตว์กัด ไหม้ ดินติด หรือมีสิ่งแปลกปลอมค้าง
  4. บอกแพทย์สี่อย่าง คือ ประวัติฉีดวัคซีนครั้งล่าสุด (ถ้าจำไม่ได้ให้บอกตรง ๆ ไม่ต้องเดา) วันและสาเหตุของแผล โรคประจำตัวหรือยาที่กดภูมิ และประวัติแพ้วัคซีน
  5. ให้แพทย์ตัดสินเรื่อง TIG เพราะขึ้นกับทั้งลักษณะแผลและประวัติการฉีด ไม่ใช่ขนาดแผล

กรณีสัตว์กัดต้องประเมินเรื่องพิษสุนัขบ้าร่วมด้วย และแผลที่มือหรือใบหน้ามักเร่งด่วนกว่าที่อื่น ส่วนบาดแผลของข้อและกล้ามเนื้อดูที่บท เคล็ดขัดยอกและเกร็งกล้ามเนื้อ

ตรวจภูมิคุ้มกันได้ไหม ใครควรตรวจ

ตรวจได้ โดยเจาะเลือดวัด anti-tetanus IgG เกณฑ์ที่ใช้บ่อยคือตั้งแต่ 0.1 IU/mL ถือว่ามีภูมิขั้นต่ำ และ 0.5–1.0 IU/mL ขึ้นไปถือว่าอยู่ได้นานกว่า[8][10] การตรวจมีประโยชน์ในคนที่ประวัติไม่ชัดหรือภูมิตอบสนองได้ไม่ดี แต่ไม่ใช่สิ่งที่ทุกคนต้องทำ และไม่ใช่เหตุให้เลื่อนการกระตุ้นตามกำหนด

กลุ่มที่ควรปรึกษาเรื่องการตรวจหรือกระตุ้นเป็นพิเศษคือ

  • ผู้ป่วยโรคไตระยะท้ายที่ฟอกเลือด งานศึกษาในผู้ฟอกเลือด 162 รายพบภูมิถึงเกณฑ์ขั้นต่ำเพียงร้อยละ 49.8 และถึงเกณฑ์ที่อยู่ได้นานเพียงร้อยละ 16.7 โดยปัจจัยที่สัมพันธ์กับภูมิไม่พอคืออายุมากและฟอกเลือดนาน[32]
  • ผู้รักษามะเร็ง เคมีบำบัด ผู้ปลูกถ่ายอวัยวะ และผู้ใช้ยากดภูมิ ซึ่งสมาคมโรคติดเชื้อแห่งสหรัฐอเมริกาแนะนำให้ประเมินสถานะวัคซีนและให้วัคซีนที่จำเป็นตามชนิดและระยะเวลารักษา[31]
  • ผู้ที่จำประวัติตัวเองไม่ได้ หรือย้ายถิ่นฐานมาจากพื้นที่ที่ระบบวัคซีนไม่ต่อเนื่อง เพราะความเสี่ยงต่ำกว่าวัยอาจมาจากประวัติที่ไม่ครบ[12]
  • ผู้สูงอายุและผู้มีโรคเรื้อรังหลายโรค งานสำรวจในผู้ป่วยโรคเรื้อรัง 1,052 รายพบภูมิต่อบาดทะยักร้อยละ 83 และผู้ที่ฉีดภายใน 10 ปีมีโอกาสมีภูมิถึงเกณฑ์สูงกว่าชัดเจน[33]

ภูมิต่อบาดทะยักยังสูงกว่าคอตีบและไอกรนมาก แต่ลดลงตามอายุ งานสำรวจในผู้ใหญ่กรีซ 1,201 คนพบภูมิต่อบาดทะยักร้อยละ 59.5 และต่อคอตีบเพียงร้อยละ 31.5[11]

คำถามที่พบบ่อย

วัคซีนบาดทะยักฉีดทุกกี่ปี

กระตุ้นทุก 10 ปีด้วย Td หรือ Tdap หลังได้ Tdap ครั้งแรก[5] แต่ถ้ามีแผลเสี่ยง ระยะสั้นลงเหลือ 5 ปีนับจากเข็มล่าสุด[5]

เหยียบตะปูต้องฉีดวัคซีนไหม

ต้องประเมินที่สถานพยาบาลภายใน 24 ชั่วโมง เพราะตะปูตำเป็นแผลที่เชื้อบาดทะยักชอบ ถ้าเข็มล่าสุดเกิน 5 ปีมักได้กระตุ้น toxoid และถ้าประวัติฉีดไม่ครบอาจต้องได้ immunoglobulin ด้วย[5]

วัคซีนบาดทะยักคนท้องฉีดกี่สัปดาห์

ฉีด Tdap ช่วงอายุครรภ์ 27–36 สัปดาห์ ทุกครรภ์ แม้เคยฉีดมาก่อน เพื่อให้ภูมิผ่านรกไปถึงทารกก่อนคลอด[5][25]

Tdap กับ Td ต่างกันอย่างไร

Td ป้องกันบาดทะยักและคอตีบ ส่วน Tdap เพิ่มไอกรน ทั้งสองเป็นสูตรลดปริมาณเชื้อ หลังได้ Tdap แล้วจะใช้ Td หรือ Tdap กระตุ้นทุก 10 ปีก็ได้[6]

ฉีดวัคซีนบาดทะยักแล้วแขนบวมต้องทำอย่างไร

ประคบเย็นวันแรก จากนั้นประคบอุ่น กินยาลดไข้บรรเทาอาการได้ และเคลื่อนไหวแขนตามปกติ ถ้าบวมจนขยับไม่ได้หรือมีผื่นลมพิษให้พบแพทย์[30]

ไม่เคยฉีดวัคซีนบาดทะยักเลยต้องฉีดกี่เข็ม

ผู้ใหญ่ที่ไม่มีประวัติต้องเริ่มชุดพื้นฐาน 3 เข็ม เข็มแรกเป็น Tdap เข็มที่สองห่างอย่างน้อย 4 สัปดาห์ เข็มที่สามห่าง 6–12 เดือน จากนั้นกระตุ้นทุก 10 ปี[5]

วัคซีนบาดทะยักมีผลข้างเคียงอะไร

ที่พบบ่อยคือปวด บวมแดง อ่อนเพลีย ปวดศีรษะ และไข้ต่ำ ซึ่งหายใน 1–2 วัน ส่วน anaphylaxis พบน้อยมาก แต่ต้องสังเกตอาการ 30 นาทีหลังฉีด[7][30]

ตรวจภูมิบาดทะยักได้ที่ไหน

ตรวจ anti-tetanus IgG ได้ที่โรงพยาบาลและห้องปฏิบัติการที่รับตรวจภูมิ มักใช้ในผู้ป่วยโรคไต ผู้ใช้ยากดภูมิ หรือผู้ที่ประวัติวัคซีนไม่ชัด[31][32]

สรุป

วัคซีนบาดทะยัก คอตีบ ไอกรน ไม่ใช่เข็มเดียวที่ฉีดแล้วจบ ไทยให้ครบห้าเข็มในวัยเด็กและปิดท้ายด้วย dT ตอน 12 ปี[7] หลังจากนั้นผู้ใหญ่ต้องดูแลตัวเองด้วยการกระตุ้นทุก 10 ปี หรือทุก 5 ปีเมื่อมีแผลเสี่ยง[5] ข้อมูลภูมิในคนไทยยืนยันว่าบาดทะยักยังพอมี แต่คอตีบและไอกรนต่ำกว่าเกณฑ์ในหลายกลุ่มอายุ[8][9][10]

ถ้าเพิ่งมีแผล อย่ารอสังเกตอาการหรือตัดสินเองว่าฉีดครบแล้ว ให้ล้างแผลให้สะอาดและไปสถานพยาบาลภายใน 24 ชั่วโมงพร้อมข้อมูลสี่อย่างที่แพทย์ต้องรู้[5][12] ส่วนหญิงตั้งครรภ์ควรฉีด Tdap ที่ 27–36 สัปดาห์ทุกครรภ์ เพราะนั่นคือวิธีที่พิสูจน์แล้วว่าลดไอกรนในทารกได้จริงถึงร้อยละ 93[22][25] โรคทั้งสามนี้ป้องกันได้ด้วยวัคซีนที่มีใช้มานาน ความเสี่ยงที่เหลือส่วนใหญ่จึงมาจากการไม่รู้ว่าเข็มของตัวเองขาดไปตั้งแต่เมื่อไร

คำเตือนด้านความปลอดภัย (อ่านก่อนใช้): บทนี้เป็นข้อมูลประกอบการตัดสินใจ ไม่ใช่ใบสั่งยา ถ้ามีแผลลึก แผลสกปรก หรือแผลถูกสัตว์กัด ต้องไปประเมินที่สถานพยาบาลภายใน 24 ชั่วโมง อย่าตัดสินเองว่า “ฉีดครบแล้ว” เพราะการจะให้ immunoglobulin หรือไม่ ขึ้นกับทั้งลักษณะแผลและประวัติวัคซีนร่วมกัน

แหล่งอ้างอิง