ผื่นคันที่ขึ้นไม่กี่นาทีหรือไม่กี่ชั่วโมงหลังกินลาบทำให้หลายคนสงสัยว่าแพ้อะไร แต่คำตอบมีหลายทาง และทางที่อันตรายที่สุดคือการแพ้อาหารรุนแรงที่กำลังกลายเป็น anaphylaxis ซึ่งต้องแยกให้ออกตั้งแต่ต้น
บทนี้ตอบสามคำถามตรง ๆ คือตอนนี้ต้องทำอะไร ต้องกลัวอะไรมากน้อยแค่ไหน และจะกลับมากินลาบได้อีกไหม โดยยึดแนวทาง World Allergy Organization (WAO) แนวทางลมพิษฉบับสากล และข้อมูลพยาธิในประเทศไทย
เกิดอะไรได้บ้างหลังกินลาบ: สามกลไกที่ต้องแยก
กลไกแรกคือการแพ้อาหารแท้จริงแบบ IgE-mediated ซึ่งร่างกายสร้างแอนติบอดีต่อโปรตีนในเนื้อ ปลา หรือถั่วที่ปนในน้ำพริก อาการเกิดเร็วมักภายใน 2 ชั่วโมงและเกิดซ้ำทุกครั้งที่กินอาหารชนิดนั้นในปริมาณใกล้เดิม กลไกที่สองคือฮีสตามีนและไบโอจินิกเอมีนจากปลาร้าและน้ำปลา ซึ่งไม่เกี่ยวกับภูมิคุ้มกันแต่เกิดจากอาหารมีฮีสตามีนสูงหรือร่างกายกำจัดได้ช้า กลไกที่สามคือการปนเปื้อนทั้งแบคทีเรียและปรสิต ซึ่งเด่นที่ไข้และท้องเสีย
ผื่นลมพิษภายใน 15–30 นาทีเอนไปทางการแพ้จริง อาการหลัง 3–6 ชั่วโมงที่เด่นด้วยปวดหัวหน้าแดงเอนไปทางฮีสตามีน ส่วนไข้หรือท้องเสียที่เกิดหลังจากนั้นคือการติดเชื้อ
| กลไก | เวลาออกอาการ | อาการเด่น | เกิดซ้ำแบบเดิมไหม |
|---|---|---|---|
| แพ้จริง (IgE) | ไม่กี่นาทีถึง 2 ชั่วโมง | ลมพิษ คัน ปากคัน บวม | ใช่ เมื่อกินปริมาณใกล้เดิม |
| ฮีสตามีนในอาหาร | 20 นาทีถึง 3 ชั่วโมง | หน้าแดง ปวดหัว ใจสั่น | ไม่แน่นอน ขึ้นกับปริมาณ |
| ผงชูรส/สารปรุงรส | ไม่กี่นาทีถึง 1 ชั่วโมง | ชา แน่น คัน | หลักฐานยังอ่อน |
| แบคทีเรีย | 6 ชั่วโมงถึง 3 วัน | ไข้ ปวดท้อง ท้องเสีย | ขึ้นกับสุขอนามัยจานนั้น |
| ปรสิต | 2 สัปดาห์ถึงหลายปี | ไข้ ปวดท้อง บวมย้ายที่ | ไม่เกี่ยวกับการแพ้ |
ปฐมพยาบาลผื่นคันตอนนี้: สองชั่วโมงแรกสำคัญที่สุด
หยุดกินและบ้วนปากทันที ไม่ต้องล้วงคอให้อาเจียนเองเพราะเสี่ยงสำลัก และงดแอลกอฮอล์เพราะเป็นปัจจัยเสริมที่ทำให้แย่ลง จากนั้นประเมินการหายใจก่อน ถ้าหายใจมีเสียงหวีด เสียงแหบ หรือรู้สึกลิ้นใหญ่ขึ้น ให้โทร 1669 ทันที ไม่ต้องรอยาแก้แพ้ออกฤทธิ์ เพราะทางเดินหายใจบวมเป็นสาเหตุเสียชีวิตหลักและเป็นข้อบ่งชี้ของ adrenaline ฉีดเข้ากล้ามเนื้อ ไม่ใช่ยาแก้แพ้ชนิดรับประทาน[1][2]
ถ้าไม่มีสัญญาณอันตรายและมีเพียงผื่นคัน ให้กินยาแก้แพ้กลุ่ม second generation เช่น cetirizine, loratadine หรือ fexofenadine ตามฉลาก ในการศึกษาในเด็กโต cetirizine ออกฤทธิ์กดผื่นได้ตั้งแต่ 15 นาทีและอยู่ได้ 24 ชั่วโมง ส่วน loratadine เริ่มช้ากว่าเล็กน้อย[27] ยากลุ่มนี้หยุดอาการคันแต่ไม่ได้หยุดการแพ้และไม่ทดแทน adrenaline ส่วน chlorpheniramine รุ่นเก่าง่วงจึงไม่ใช่ตัวเลือกแรก[5] และสเตียรอยด์ไม่ได้ทำให้ลมพิษหายเร็วขึ้น
ที่เหลือคือประคบเย็นและไม่เกา เพราะการเกากระตุ้น mast cell ให้ปล่อยฮีสตามีนเพิ่มและทำให้ผื่นลาม ต้องมีคนช่วยดูอาการอย่างน้อย 2 ชั่วโมงแรก
สัญญาณ anaphylaxis ที่ต้องโทร 1669 ทันที
Anaphylaxis คือการแพ้ระดับระบบที่เกิดเร็วและอาจถึงเสียชีวิต ให้จำกลุ่มอาการ A B C D คือทางเดินหายใจบวมและเสียงแหบ หายใจลำบากหรือแน่นหน้าอก ระบบไหลเวียนล้มเหลวจนหน้ามืดเป็นลม และอาการทางสมองเช่นเวียนหัวพูดไม่ชัดซึมลง ผื่นอาจไม่ขึ้นเลยก็ได้
Adrenaline หรือ epinephrine คือการรักษาเส้นแรก ขนาดที่แนะนำคือ 0.01 มก.ต่อน้ำหนักตัว 1 กก. ฉีดเข้ากล้ามเนื้อต้นขาด้านนอก สูงสุด 0.5 มก. เด็ก 1–5 ปีประมาณ 0.15 มก. และ 6–12 ปีประมาณ 0.3 มก. ฉีดซ้ำได้ทุก 5–15 นาทีหากไม่ดีขึ้น[1] ห้ามรอให้อาการครบทุกข้อก่อนฉีด ในไทยปากกาฉีดอะดรีนาลีนอัตโนมัติ (EpiPen)ยังมีจำกัด ผู้ที่เคยมีอาการรุนแรงควรมีแผนฉุกเฉินเป็นลายลักษณ์อักษรและรู้ว่ารพ.ใดมี adrenaline พร้อมใช้[1] ข้อมูลจากโรงพยาบาลไทยยืนยันว่าอาหารเป็นสาเหตุอันดับหนึ่ง คิดเป็นเกือบครึ่งของผู้ป่วย anaphylaxis[29]
หลังอาการดีขึ้นยังต้องเฝ้าดู เพราะมี biphasic reaction คืออาการกลับมาซ้ำโดยไม่มีสารก่อแพ้ใหม่ ประมาณครึ่งหนึ่งเกิดภายใน 6–12 ชั่วโมงแรก[1] การวิเคราะห์รวม 12 การศึกษาพบว่าสังเกตอย่างน้อย 6 ชั่วโมงกันการกลับซ้ำได้มากกว่าร้อยละ 95 และ 8–12 ชั่วโมงให้ค่ามากกว่าร้อยละ 98[3] ส่วนการศึกษาในเด็กเรื่องเวลาฉีดซ้ำช่วยกำหนดระยะสังเกตที่เหมาะสมขึ้น[4]
ลาบมีอะไรบ้าง: ตัวการที่ต้องสงสัยในจานเดียว
ลาบหนึ่งจานมีส่วนประกอบหลายอย่างที่ทำให้หาตัวการยาก เนื้อวัว หมู หรือไก่สับมีโปรตีนสัมผัสปากและลำไส้ในปริมาณมาก ปลาร้าและน้ำปลาเป็นแหล่งฮีสตามีนและไบโอจินิกเอมีน ข้าวคั่วปนเปื้อนได้ง่าย พริกและสมุนไพรอย่างสะระแหน่ ผักชี ต้นหอม กระเทียมก็ทำให้แพ้ได้แม้พบน้อย
ตัวการที่พบบ่อยคือ ปลาและอาหารทะเลที่ปนในน้ำปรุง ปลาร้าฮีสตามีนสูง เนื้อไม่สุกที่ปนเปื้อนแบคทีเรีย ถั่วในน้ำพริกและเครื่องลาบสำเร็จรูป และผงชูรสหรือสารปรุงรสผสม เพราะลาบเป็นอาหารจานผสม การจะรู้ว่าแพ้ส่วนไหนจึงต้องจดบันทึก
แพ้ปลาร้า/น้ำปลา จริงหรือไม่: ฮีสตามีนและไบโอจินิกเอมีน
คำว่า “แพ้ปลาร้า” ที่คนไทยใช้กันมักไม่ใช่การแพ้ทางภูมิคุ้มกัน แต่เป็นอาการจากฮีสตามีนในอาหาร ปลาร้าและน้ำปลาเกิดจากการหมักปลาด้วยเกลือ แบคทีเรียจะเปลี่ยนกรดอะมิโนฮีสติดีนเป็นฮีสตามีน ซึ่งทนความร้อนและไม่สลายด้วยการปรุงให้สุก กลไกนี้เรียกว่าภาวะอาหารเป็นพิษจากฮีสตามีน (Scombroid poisoning)หรือ scombroid ซึ่งพบบ่อยจากปลาตระกูลแมคเคอเรลที่เก็บอุณหภูมิไม่ดี แต่อาการเด่นเหมือนกันคือหน้าแดงร้อน ปวดหัว คัน ผื่นลมพิษ ใจสั่น และปากคอแสบ เริ่มภายใน 20 นาทีถึง 3 ชั่วโมง มักทุเลาเองใน 12–48 ชั่วโมง และตอบสนองดีกับยาแก้แพ้กลุ่ม H1[8][9]
อีกกลุ่มที่มีหลักฐานเพิ่มขึ้นคือภาวะไม่ทนฮีสตามีน ซึ่งเกิดจากความไม่สมดุลระหว่างฮีสตามีนจากอาหารกับเอนไซม์ diamine oxidase (DAO) ที่ย่อยสลายมัน ผู้มีกิจกรรม DAO ต่ำหรือได้สารที่ยับยั้ง DAO เช่น แอลกอฮอล์ อาจมีผื่นคัน ปวดหัว หน้าแดง และท้องเสียหลังกินอาหารฮีสตามีนสูง[10][11] แต่การวินิจฉัยยังไม่มีมาตรฐาน การตรวจ DAO ในเลือดผันผวนและไม่พอจะยืนยัน งานทบทวนล่าสุดจึงใช้ประวัติและการตอบสนองต่อการปรับอาหารเป็นหลัก[11][12]
ผงชูรส (MSG) กับผื่น: หลักฐานมีแค่ไหน
ผงชูรสถูกกล่าวหามานานว่าเป็นสาเหตุของ “กลุ่มอาการภัตตาคารจีน” แต่หลักฐานจากการทดลองปกปิดสองทางยังอ่อน การทดลองใหญ่ที่สุดในผู้ที่เชื่อว่าตนแพ้ MSG จำนวน 130 คนพบว่า MSG ขนาดใหญ่ขณะท้องว่างอาจทำให้เกิดอาการมากกว่ายาหลอกได้จริง แต่ความถี่ต่ำ อาการไม่สอดคล้องกัน และไม่พบผลนี้เมื่อให้พร้อมอาหาร[13]
งานทบทวนด้านพิษวิทยาสรุปว่าการศึกษาที่กล่าวอ้างว่า MSG อันตรายมักมีข้อบกพร่องด้านระเบียบวิธีและมีน้ำหนักจำกัดเมื่อเทียบกับปริมาณที่คนกินจริง[14] ผื่นอาจเกิดจากผงชูรสได้ในบางคนที่มีความไวเฉพาะ แต่การสรุปว่าตนแพ้ MSG จากอาการครั้งเดียวเร็วเกินไป และการตัดผงชูรสออกโดยยังกินปลาร้าและเนื้อดิบอยู่ไม่ได้ลดความเสี่ยงที่สำคัญกว่า
ลาบดิบกับพยาธิ: ความเสี่ยงจริงและโรคที่เกิดได้
การกินลาบที่เนื้อไม่สุกมีความเสี่ยงจากปรสิตและแบคทีเรียจริง โดยเฉพาะในภาคอีสานและภาคเหนือ พยาธิใบไม้ตับ (Opisthorchis viverrini) ติดต่อผ่านปลาน้ำจืดดิบหรือปลาหมักที่ไม่ผ่านความร้อน การทบทวนอย่างเป็นระบบในอนุภูมิภาคลุ่มน้ำโขงซึ่งรวมผู้เข้าร่วมกว่า 751,000 คนพบความชุกเฉลี่ยร้อยละ 21.11[15] ปลาเล็กตระกูล Cyprinidae ซึ่งเป็นวัตถุดิบของปลาร้าและปลาส้มพบตัวอ่อนในหลายจังหวัด โดยบางจังหวัดมีความหนาแน่นถึง 6.5 ตัวต่อปลา[16] ระยะแรกมีไข้และปวดท้องด้านขวาบน ส่วนระยะเรื้อรังเพิ่มความเสี่ยงมะเร็งท่อน้ำดี[15][17]
ข้อที่คนเข้าใจผิดคือ “ปลาร้าเค็มจึงปลอดภัย” งานทบทวนระบุว่าตัวอ่อนพยาธิใบไม้ตับบางชนิดทนความเค็ม ความเย็น และการตากแห้ง และถูกทำลายด้วยอุณหภูมิสูงเท่านั้น[17]
พยาธิตัวจี๊ด (Gnathostoma spinigerum) ติดต่อผ่านปลา กบ หรือสัตว์น้ำที่ดิบ ทำให้เกิดก้อนบวมใต้ผิวหนังที่ย้ายตำแหน่งได้ ร่วมกับปวดท้องและ eosinophil สูง หากเข้าสู่ระบบประสาทจะเกิดเยื่อหุ้มสมองอักเสบซึ่งปวดหัวรุนแรง รักษาด้วย albendazole หรือ ivermectin[18][19]
สำหรับเนื้อหมูและวัวดิบ ความเสี่ยงในไทยคือ Trichinella ซึ่งพบการระบาดประมาณ 130 ครั้งระหว่างปี 1962–2005 มีผู้ป่วย 7,392 รายและเสียชีวิต 97 ราย โดยสัมพันธ์กับการกินเนื้อหมูดิบ[20] และพยาธิตัวตืด Taenia ที่ทำให้เกิด cysticercosis ในสมองได้[21] นอกจากนี้ยังมี Streptococcus suis ซึ่งการวิเคราะห์รวมพบว่าการกินเนื้อหมูดิบเพิ่มโอกาสติดเชื้ออย่างมีนัยสำคัญ[22] อาการคือไข้สูง ปวดหัว คอแข็ง และสูญเสียการได้ยิน[23]
ตรวจอะไรได้บ้าง: IgE เฉพาะอาหารกับการทดสอบแบบกำจัดอาหาร
การเจาะเลือดตรวจ IgE เฉพาะอาหารและการทดสอบผิวหนังบอกว่า “ร่างกายไวต่ออาหารนี้” ไม่ได้บอกว่า “กินแล้วจะแพ้จริง” การทดสอบผิวหนังมีความไวสูงแต่ความจำเพาะต่ำ คือขึ้นได้บ่อยในคนที่ไม่เคยมีอาการ การวิเคราะห์อย่างเป็นระบบพบว่าเกณฑ์ขนาดตุ่มที่ทำนายการแพ้ได้แม่นยำนั้นต่างกันมากระหว่างการศึกษา ค่าที่ได้จึงใช้กับคนทั่วไปไม่ได้ตรง ๆ[24] แนวทางสากลจึงไม่แนะนำให้ใช้ผล IgE หรือ skin prick test เดี่ยว ๆ วินิจฉัย แต่ใช้ร่วมกับประวัติ และในบางกรณีใช้ oral food challenge ซึ่งเป็นการกินอาหารที่สงสัยภายใต้การดูแลแพทย์และเป็นมาตรฐานทองคำ[25]
เครื่องมือที่ทำได้เองคือ food diary จดทุกอย่างที่กินและเวลาที่เริ่มมีอาการติดต่ออย่างน้อย 2 สัปดาห์ ถ้าผื่นเกิดซ้ำโดยไม่สัมพันธ์กับอาหารเลย ควรพบแพทย์เพื่อประเมินลมพิษเรื้อรัง[5]
จะกลับมากินได้ไหม: แนวทางทดลองอย่างปลอดภัย
คำตอบขึ้นกับความรุนแรงครั้งก่อน ถ้าเคยมีเพียงผื่นคันเล็กน้อยที่หายด้วยยาแก้แพ้และทราบสารก่อแพ้ชัดเจน แพทย์อาจให้ทดลองกินภายใต้การดูแลในโรงพยาบาล
ถ้าเคยมีปากบวม หายใจลำบาก ความดันตก หรือต้องฉีด adrenaline ห้ามทดลองกินซ้ำเองที่บ้าน เพราะการเกิดซ้ำอาจรุนแรงกว่าเดิมและเกิดเร็วขึ้น กลุ่มนี้ต้องหลีกเลี่ยงเคร่งครัดและปรึกษาแพทย์ภูมิแพ้เรื่องแผนฉุกเฉิน การ “กินนิดเดียวดู” ไม่ปลอดภัยเพราะปริมาณน้อยไม่ได้แปลว่าปลอดภัย
อีกกลุ่มที่ควรรู้คือ food-dependent exercise-induced anaphylaxis ซึ่งอาการเกิดเมื่อออกกำลังกายหรือดื่มแอลกอฮอล์หลังกินอาหารที่แพ้ การทบทวนอย่างเป็นระบบพบว่าอาการมักเกิดภายใน 1 ชั่วโมงหลังออกกำลังกาย และผู้ป่วยมักออกกำลังกายภายใน 4 ชั่วโมงหลังกินอาหาร[26]
ทำลาบให้ปลอดภัยขึ้น: ความร้อน วัตถุดิบ และสุขอนามัย
วิธีลดความเสี่ยงที่ได้ผลที่สุดคือทำให้เนื้อสุกทั่วถึง เพราะความร้อนทำลายทั้งแบคทีเรียและตัวอ่อนปรสิตพร้อมกัน
สำหรับปลาร้า ควรใช้ที่ผ่านการต้มหรือปรุงด้วยความร้อนก่อนคลุก หรือเลือกผลิตภัณฑ์ที่ได้มาตรฐาน หลีกเลี่ยงปลาร้าดิบที่ตักจากไหแล้วกินเลย โดยเฉพาะในพื้นที่ที่มีพยาธิใบไม้ตับชุก
ในครัวให้แยกเขียงและมีดระหว่างเนื้อดิบกับอาหารที่กินสด ล้างมือหลังสัมผัสเนื้อดิบ เก็บเนื้อดิบในตู้เย็นตลอดเวลา และอย่าละลายที่อุณหภูมิห้องนาน เพราะงานวิจัยในแหนมพบว่าการใช้เนื้อที่เก็บไว้นานทำให้ฮีสตามีนและไทราอมีนสูงขึ้นชัดเจน[28]
ผื่นที่ไม่หายใน 24–48 ชั่วโมง: ต้องตรวจอะไรต่อ
ลมพิษแท้จริงมีลักษณะเฉพาะที่ช่วยแยกโรค ผื่นแต่ละผื่นมักอยู่ไม่เกิน 24 ชั่วโมงแล้วจางไป โดยมีผื่นใหม่ขึ้นที่ตำแหน่งอื่นแทน ถ้าผื่นอยู่ที่เดิมหลายวันและไม่ย้ายที่ สิ่งนั้นอาจไม่ใช่ลมพิษ[5] ในผู้ป่วยผื่นเฉียบพลัน ยาพบเป็นตัวกระตุ้นได้บ่อยกว่าอาหาร[6][7]
สาเหตุที่ต้องนึกถึงเมื่อผื่นไม่หายคือผื่นจากยาซึ่งมักเริ่ม 5–14 วันหลังเริ่มยาใหม่ ผื่นไวรัส ผื่นเชื้อรา โรคผิวหนังอักเสบ และถ้าเป็นจุดแดงกดไม่จางร่วมกับไข้ต้องนึกถึงภาวะเลือดออกผิดปกติซึ่งต้องตรวจเลือดทันที
ผื่นลมพิษที่ยาวเกิน 6 สัปดาห์จัดเป็นลมพิษเรื้อรัง ซึ่งกลไกหลักไม่ใช่อาหาร แนวทางสากลแนะนำยาแก้แพ้รุ่นใหม่ขนาดมาตรฐานก่อน และเพิ่มได้ถึงสี่เท่าในรายที่ยังคุมไม่ได้ ภายใต้การดูแลแพทย์เพราะเป็นการใช้นอกฉลาก[5]
จดบันทึกและป้องกันครั้งต่อไป: แผนสามขั้นที่ทำได้จริง
ขั้นแรกคือทำบันทึกให้ละเอียดพอหาตัวการได้ จดวันเวลา เมนูและร้าน ส่วนผสมที่รู้ อาการและเวลาที่เริ่ม ความรุนแรง ยาที่กินและผล ใช้ตารางเดียวซ้ำทุกครั้งที่เกิดเหตุ
| ช่องที่ต้องจด | ตัวอย่าง |
|---|---|
| วันเวลา | 12 ต.ค. 19:20 |
| เมนู/ร้าน | ลาบเนื้อ ร้าน A หน้าปากซอย |
| ส่วนผสมที่รู้ | เนื้อวัวสับ ปลาร้า ข้าวคั่ว พริก ผักชี |
| เวลาเริ่มอาการ | 19:55 เริ่มคันที่แขน |
| ความรุนแรง | ลมพิษสองแขน ไม่บวมปาก ไม่หายใจลำบาก |
| ยาและผล | cetirizine 10 มก. ผื่นจางใน 1 ชั่วโมง |
| หมายเหตุ | วันนั้นวิ่งออกกำลังกายตอน 21:00 |
ขั้นที่สองคือแจ้งร้านเมื่อสั่งครั้งต่อไป บอกตรง ๆ ว่าไม่ใส่ปลาร้า ไม่ใส่ผงชูรส หรือขอเนื้อสุก และถามให้ชัดว่าซอสหรือน้ำปรุงมีส่วนผสมอะไร เพราะในหลายร้าน “น้ำปลา” หมายถึงน้ำปรุงสำเร็จที่มีหลายส่วนผสม
ขั้นที่สามคือเตรียมพร้อมสำหรับครั้งหน้า ผู้ที่เคยมีอาการรุนแรงควรมีแผนฉุกเฉินและยาฉีด adrenaline ตามที่แพทย์สั่ง พกยาแก้แพ้ติดตัว และบอกคนใกล้ตัวว่าตนเองแพ้อะไร เพราะในภาวะฉุกเฉินผู้ป่วยอาจพูดไม่ได้
คำถามที่พบบ่อย
กินลาบแล้วคัน เกิดจากอะไร
มีสามคำตอบหลัก คือแพ้อาหารแท้จริงจากโปรตีนในเนื้อหรือเครื่องปรุง ฮีสตามีนและไบโอจินิกเอมีนจากปลาร้าและน้ำปลา และการปนเปื้อนหรือการติดเชื้อซึ่งมักมีไข้หรือท้องเสียร่วมด้วย[8][10] ยิ่งอาการเกิดเร็วและมีผื่นลมพิษชัด ยิ่งเอนไปทางการแพ้จริง
ผื่นคันหลังกินอาหาร กินยาแก้แพ้อะไร
ยาแก้แพ้กลุ่ม second generation เช่น cetirizine, loratadine หรือ fexofenadine ตามขนาดบนฉลาก เป็นตัวเลือกแรกเพราะไม่ง่วงและอยู่ได้ 24 ชั่วโมง[5][27] แต่ถ้ามีปากบวมหรือหายใจลำบาก ต้องโทร 1669 และใช้ adrenaline
แพ้ปลาร้า อาการเป็นอย่างไร
หน้าแดงร้อน ปวดหัว คัน ผื่นลมพิษ ใจสั่น และปากคอแสบ เริ่มภายใน 20 นาทีถึง 3 ชั่วโมงและมักทุเลาใน 12–48 ชั่วโมง ตรงกับภาพฮีสตามีนจากอาหารมากกว่าการแพ้ทาง IgE[8][9]
ผงชูรส ทำให้คันจริงไหม
หลักฐานยังอ่อน การทดลองปกปิดสองทางพบอาการได้บ้างเมื่อให้ MSG ขนาดใหญ่ขณะท้องว่าง แต่ความถี่ต่ำและไม่สอดคล้องกัน[13] จึงไม่ควรสรุปว่าตนแพ้ MSG จากอาการครั้งเดียว
ลาบดิบ เสี่ยงพยาธิไหม
เสี่ยง โดยเฉพาะพยาธิใบไม้ตับจากปลาน้ำจืดดิบ พยาธิตัวจี๊ดจากปลาและกบดิบ และ Trichinella กับ Taenia จากหมูและวัวดิบ[15][18][20][21] ความเสี่ยงสูงในพื้นที่พยาธิชุก และลดได้ด้วยความร้อนเท่านั้น
ผื่นแพ้อาหาร หายเองกี่วัน
ลมพิษจากอาหารส่วนใหญ่ทุเลาภายใน 24–48 ชั่วโมงเมื่อหยุดกินสารก่อแพ้และใช้ยาแก้แพ้[5] ถ้าผื่นอยู่ที่เดิมเกิน 24 ชั่วโมงหรือไม่จาง ควรพบแพทย์
ต้องไปตรวจภูมิแพ้อาหารไหม
ควรปรึกษาเมื่ออาการเกิดซ้ำกับอาหารชนิดเดิมหรือเคยมีอาการรุนแรง การตรวจ IgE หรือ skin prick test บอกได้เพียงว่ามีความไว ไม่ได้ยืนยันว่าแพ้จริง และมีผลบวกลวงได้บ่อย[24][25]
เคยแพ้แล้ว กลับมากินได้ไหม
ถ้าเคยมีอาการรุนแรง เช่น ปากบวม หายใจลำบาก หรือต้องฉีด adrenaline ห้ามทดลองเองที่บ้าน ให้แพทย์ประเมินและทดลองภายใต้การควบคุม[1][2] ถ้าอาการครั้งก่อนเบามากและทราบสารก่อแพ้ชัดเจน แพทย์อาจพิจารณาทดลองแบบควบคุม
สรุป
ผื่นคันหลังกินลาบไม่ได้แปลว่าแพ้ลาบเสมอไป กลไกที่พบบ่อยมีสามทางคือแพ้อาหารแท้จริง ฮีสตามีนและไบโอจินิกเอมีนจากปลาร้าและน้ำปลา และการปนเปื้อนหรือการติดเชื้อจากเนื้อดิบ
ถ้ามีปากหรือลิ้นบวม หายใจลำบาก เสียงแหบ หรือเวียนหัวจะเป็นลม ให้โทร 1669 และใช้ epinephrine 0.01 มก.ต่อน้ำหนักตัว 1 กก. สูงสุด 0.5 มก. โดยไม่ต้องรอให้อาการครบ[1] ถ้าไม่มีสัญญาณอันตรายให้กินยาแก้แพ้กลุ่มใหม่และสังเกตอย่างน้อย 2 ชั่วโมง
การป้องกันครั้งต่อไปทำได้จริงสามขั้น คือจดบันทึกให้ละเอียด แจ้งร้านอาหารอย่างชัดเจน และเตรียมแผนฉุกเฉินสำหรับผู้ที่เคยมีอาการรุนแรง ความเสี่ยงจากลาบดิบเป็นเรื่องจริงทั้งพยาธิและเชื้อ Streptococcus suis จึงควรทำให้สุกด้วยความร้อนทุกครั้ง
คำเตือนด้านความปลอดภัย (อ่านก่อนใช้): ถ้าผื่นเกิดร่วมกับปากหรือลิ้นบวม เสียงแหบ หายใจลำบาก แน่นหน้าอก หรือเวียนหัวจะเป็นลม ให้โทร 1669 หรือไปห้องฉุกเฉินทันที ห้ามรอดูอาการที่บ้านเพราะยาแก้แพ้กินไม่หยุดภาวะนี้ และถ้าเคยมีอาการรุนแรงจากอาหารมาก่อน ห้ามทดลองกินซ้ำเอง
แหล่งอ้างอิง
- . Cardona V, Ansotegui IJ, Ebisawa M, et al. World allergy organization anaphylaxis guidance 2020. World Allergy Organ J. 2020;13(10):100472. PMID: 33204386 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Golden DBK, Wang J, Waserman S, et al. Anaphylaxis: A 2023 practice parameter update. Ann Allergy Asthma Immunol. 2024;132(2):124–176. PMID: 38108678 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Kim TH, Yoon SH, Hong H, et al. Duration of Observation for Detecting a Biphasic Reaction in Anaphylaxis: A Meta-Analysis. Int Arch Allergy Immunol. 2019;179( ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 4. Dribin TE, Sampson HA, Zhang Y, et al. Timing of repeat epinephrine to inform paediatric anaphylaxis observation periods: a retrospective cohort study. Lance ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 5;9(7):484–496. PMID: 40506197 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Zuberbier T, Abdul Latiff AH, Abuzakouk M, et al. The international EAACI/GA²LEN/EuroGuiDerm/APAAACI guideline for the definition, classification, diagnosis, ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;77(3):734–766. PMID: 34536239 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Sánchez-Borges M, Capriles-Hulett A, Caballero-Fonseca F. Demographic and clinical profiles in patients with acute urticaria. Allergol Immunopathol (Madr). 20 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;43(4):409–415. PMID: 25183635 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Comert S, Celebioglu E, Karakaya G, et al. The general characteristics of acute urticaria attacks and the factors predictive of progression to chronic urticar ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;41(4):239–245. PMID: 23041256 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Feng C, Teuber S, Gershwin ME. Histamine (Scombroid) Fish Poisoning: a Comprehensive Review. Clin Rev Allergy Immunol. 2016;50(1):64–69. PMID: 25876709 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Hungerford JM. Scombroid poisoning: a review. Toxicon. 2010;56(2):231–243. PMID: 20152850 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Maintz L, Novak N. Histamine and histamine intolerance. Am J Clin Nutr. 2007;85(5):1185–1196. PMID: 17490952 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Comas-Basté O, Sánchez-Pérez S, Veciana-Nogués MT, et al. Histamine Intolerance: The Current State of the Art. Biomolecules. 2020;10(8):1181. PMID: 32824107 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Jochum C. Histamine Intolerance: Symptoms, Diagnosis, and Beyond. Nutrients. 2024;16(8):1219. PMID: 38674909 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Geha RS, Beiser A, Ren C, et al. Review of alleged reaction to monosodium glutamate and outcome of a multicenter double-blind placebo-controlled study. J Nutr ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;130(4S Suppl):1058S–1062S. PMID: 10736382 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Zanfirescu A, Ungurianu A, Tsatsakis AM, et al. A review of the alleged health hazards of monosodium glutamate. Compr Rev Food Sci Food Saf. 2019;18(4):1111–1 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 15. Sota P, Andityas M, Kotepui M, et al. Prevalence estimates of Opisthorchis viverrini and Clonorchis sinensis infection in the Greater Mekong subregion: a sy ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 16. Pinlaor S, Onsurathum S, Boonmars T, et al. Distribution and abundance of Opisthorchis viverrini metacercariae in cyprinid fish in Northeastern Thailand. Ko ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;51(6):703–710. PMID: 24516277 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Chai JY, Jung BK. General overview of the current status of human foodborne trematodiasis. Parasitology. 2022;149(10):1262–1285. PMID: 35591777 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Nogrado K, Adisakwattana P, Reamtong O. Human gnathostomiasis: A review on the biology of the parasite with special reference on the current therapeutic manag ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 19. Sawanyawisuth K, Chotmongkol V. Eosinophilic meningitis. Handb Clin Neurol. 2013;114:207–215. PMID: 23829911 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Kaewpitoon N, Kaewpitoon SJ, Philasri C, et al. Trichinosis: epidemiology in Thailand. World J Gastroenterol. 2006;12(40):6440–6445. PMID: 17072975 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Waikagul J, Dekumyoy P, Anantaphruti MT. Taeniasis, cysticercosis and echinococcosis in Thailand. Parasitol Int. 2006;55 Suppl:S175–S180. PMID: 16338166 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Rayanakorn A, Goh BH, Lee LH, et al. Risk factors for Streptococcus suis infection: A systematic review and meta-analysis. Sci Rep. 2018;8(1):13358. PMID: 301 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 23. Kerdsin A. Human Streptococcus suis Infections in Thailand: Epidemiology, Clinical Features, Genotypes, and Susceptibility. Trop Med Infect Dis. 2022;7(11): ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 24. Peters RL, Gurrin LC, Allen KJ. The predictive value of skin prick testing for challenge-proven food allergy: a systematic review. Pediatr Allergy Immunol. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;23(4):347–352. PMID: 22136629 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Foong RX, Dantzer JA, Wood RA, et al. Improving Diagnostic Accuracy in Food Allergy. J Allergy Clin Immunol Pract. 2021;9(1):71–80. PMID: 33429723 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Kulthanan K, Ungprasert P, Jirapongsananuruk O, et al. Food-Dependent Exercise-Induced Wheals, Angioedema, and Anaphylaxis: A Systematic Review. J Allergy Cli ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;10(9):2280–2296. PMID: 35752432 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Simons FE, Johnston L, Simons KJ. Clinical pharmacology of the H1-receptor antagonists cetirizine and loratadine in children. Pediatr Allergy Immunol. 2000;11 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 28. Tosukhowong A, Visessanguan W, Pumpuang L, et al. Biogenic amine formation in Nham, a Thai fermented sausage, and the reduction by commercial starter cultur ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Food Chem. 2011;129(3):846–853. PMID: 25212308 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Rangkakulnuwat P, Sutham K, Lao-Araya M. Anaphylaxis: Ten-year retrospective study from a tertiary-care hospital in Asia. Asian Pac J Allergy Immunol. 2020;38 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed