ผื่นคันขึ้นแล้วหยิบยาแก้แพ้กินเป็นสิ่งที่คนไทยทำกันมากที่สุดก่อนไปพบเภสัชกร แต่คำถามที่สำคัญกว่าคือผื่นนี้ควรกินยาไหม เพราะยาแก้แพ้กลุ่มต้านฮิสตามีนบรรเทาคันได้จริง แต่ไม่ฆ่าเชื้อรา ไม่รักษาการติดเชื้อแบคทีเรีย และไม่หยุดภาวะแพ้รุนแรง
ผื่นคันส่วนใหญ่ไม่ใช่ “แพ้ยา” และการแยกสาเหตุสำคัญกว่าการกินยา
ลมพิษเฉียบพลันเป็นผื่นคันที่พบบ่อยที่สุด มีความชุกตลอดชีวิตราวร้อยละ 20 ของประชากร[1] ลักษณะคือปื้นนูนสีชมพูหรือแดงที่แต่ละปื้นอยู่ไม่เกิน 24 ชั่วโมงแล้วจางหาย สาเหตุที่พบบ่อยคือการติดเชื้อไวรัส อาหาร ยา การสัมผัสสารก่อภูมิแพ้ และการเปลี่ยนแปลงอุณหภูมิ
สาเหตุอื่นที่คนมักเข้าใจผิดว่าเป็น “แพ้” ก็พบมาก ผิวแห้งทำให้เกราะผิวแตกและกระตุ้นเส้นประสาทรับความรู้สึกคันได้โดยตรงโดยไม่ต้องมีฮิสตามีนมาเกี่ยวข้อง[2] การติดเชื้อราที่ผิวหนังเริ่มจากผื่นแดงมีขุยและคันได้เช่นกัน[3] ส่วนผื่นจากยาพบได้ทั้งแบบไม่รุนแรงอย่างผื่นแดงราบและแบบรุนแรงอย่างกลุ่ม severe cutaneous adverse reaction[4],[5]
การกลบอาการด้วยยาแก้แพ้ทำให้พลาดโรคสำคัญได้สามทาง ทางแรกผื่นติดเชื้อราจะลุกลามเมื่อได้ยาลดคันและสเตียรอยด์ ทางที่สองผื่นจากยาบางชนิดเป็นสัญญาณเริ่มต้นของ Stevens-Johnson syndrome ซึ่งต้องหยุดยาที่สงสัยให้เร็วที่สุด[5],[16] และทางที่สามผู้ป่วยอาจเข้าใจว่าอาการดีขึ้นเพราะยาทำงาน ทั้งที่เป็นการดำเนินโรคตามธรรมชาติ
ยาแก้แพ้กิน: ตัวเลือกและข้อต่าง
ยาแก้แพ้รุ่นที่สองถูกแนะนำเป็นตัวแรกทั้งในลมพิษเฉียบพลันและเรื้อรัง เพราะง่วงน้อยและไม่มีฤทธิ์แอนติโคลิเนอร์จิกชัดเจน[1] ผลสำรวจผู้เชี่ยวชาญไทย 105 คนพบว่าร้อยละ 98.1 แนะนำกลุ่มนี้กับลมพิษทั้งสองแบบ[11]
| ยา | กลุ่ม | ขนาดผู้ใหญ่ | เริ่มออกฤทธิ์/ระยะเวลา | ความง่วง | ข้อจำกัด |
|---|---|---|---|---|---|
| cetirizine | รุ่นที่สอง | 10 มก. วันละครั้ง | เร็ว ภายใน 1 ชม. อยู่นาน 24 ชม. | ง่วงได้บ้างในบางคน | ขนาดเด็กต้องแบ่งวัน |
| loratadine | รุ่นที่สอง | 10 มก. วันละครั้ง | เริ่มช้ากว่า cetirizine เล็กน้อย อยู่นาน 24 ชม. | แทบไม่ง่วง | ขนาดเด็กขึ้นกับน้ำหนัก |
| fexofenadine | รุ่นที่สอง | 120–180 มก. วันละครั้ง | อยู่นาน 24 ชม. | แทบไม่ง่วง | ต้องเว้นจากยาลดกรดบางชนิด |
| chlorpheniramine | รุ่นแรก | 4 มก. ทุก 4–6 ชม. | ออกฤทธิ์สั้น ต้องกินหลายครั้ง | ง่วงชัด | ห้ามขับรถ ง่วงมากในเด็กเล็ก |
ขนาดในตารางเป็นขนาดผู้ใหญ่ตามฉลากยาไทย ต้องอ่านฉลากทุกครั้งเพราะความแรงต่อเม็ดต่างกัน
หลักฐานเรื่องความแรงต่างกันยังไม่ชัด งานทบทวน Cochrane ที่รวมงานทดลอง 73 ชิ้น ผู้เข้าร่วม 9,759 คนพบว่า cetirizine 10 มก. ทำให้ลมพิษสงบสนิทได้มากกว่ายาหลอก (RR 2.72, 95% CI 1.51–4.91)[9] แต่การวิเคราะห์เครือข่ายของงานทดลอง 22 ชิ้น ผู้ป่วย 3,943 คนพบว่าความแตกต่างระหว่างยากับยาอยู่ในระดับเล็กและคุณภาพหลักฐานต่ำมาก[10] จึงควรเลือกตามความง่วง ราคา และรูปแบบยามากกว่าหวังผลต่างเชิงตัวเลข
ยา cetirizine ออกฤทธิ์เร็วภายใน 15 นาที ขณะที่ loratadine เริ่มช้าราว 45 นาที แต่ทั้งคู่อยู่นาน 24 ชั่วโมง[12] ส่วนยารุ่นแรกอย่าง chlorpheniramine ยังใช้กันมากเพราะราคาถูก แต่ไม่ใช่ผลข้างเคียงเล็กน้อย งานทบทวนของ GA²LEN ระบุว่ายากลุ่มนี้ลดการหลับช่วง REM รบกวนการเรียนรู้ และเกี่ยวข้องกับอุบัติเหตุยานพาหนะและเครื่องบิน รวมถึงพิษต่อหัวใจเมื่อใช้เกินขนาด[8]
ยาทา: สเตียรอยด์ความแรงต่างกันใช้กับผื่นต่างกัน
ยาทาสเตียรอยด์ได้ผลกับผื่นอักเสบ แต่การเลือกความแรงผิดตำแหน่งคือความผิดพลาดที่พบบ่อย หลักคือเลือกตามความหนาของผิวและความรุนแรงของผื่น ผิวบางอย่างใบหน้า ข้อพับ และอวัยวะเพศดูดซึมยาได้มากและบางลงง่ายจึงใช้ได้เฉพาะตัวอ่อน ขณะที่ฝ่ามือ ฝ่าเท้า และผื่นหนาใช้ตัวแรงกว่าได้[7]
| ระดับความแรง | ตัวอย่างที่พบบ่อยในไทย | ใช้กับ | ระยะเวลาที่ปลอดภัย |
|---|---|---|---|
| อ่อน | hydrocortisone 1% | ใบหน้า ข้อพับ เด็ก ผื่นบอบบาง | ไม่มีกำหนดตายตัว ใช้เท่าที่จำเป็น |
| ปานกลาง | triamcinolone 0.1% | ลำตัว แขนขา ผื่นอักเสบทั่วไป | ไม่เกิน 12 สัปดาห์ |
| แรง | betamethasone valerate 0.1% | ผื่นหนา มือ เท้า ผื่นดื้อ | ไม่เกิน 12 สัปดาห์และจำกัดพื้นที่ |
| แรงมาก | clobetasol propionate 0.05% | ผื่นหนามากที่ดื้อต่อการรักษา | ไม่เกิน 3 สัปดาห์ |
ระยะเวลาข้างต้นใช้กับผิวปกติที่รับยาได้ ไม่ได้แปลว่าทาต่อเนื่องหลายเดือนโดยไม่ติดตามผล[7]
ความเสี่ยงเพิ่มตามระยะเวลา พื้นที่ที่ทา ความแรง การปิดทับ และการทาบนผิวบาง[7] ผลข้างเคียงคือผิวยุบเป็นรอยแตก ผิวบาง และสิวสเตียรอยด์ งานทบทวนร่ม 38 ฉบับพบการกดต่อมหมวกไตทางชีวเคมีร้อยละ 3.8 ในเด็ก 522 คน และค่ากลับคืนเมื่อหยุดยา ส่วนความเสี่ยงผิวบางเมื่อเทียบกับยากลุ่ม calcineurin inhibitor สูงกว่า 4.86 เท่า แต่เกิดเพียง 8 รายจาก 2,068 คน[15]
วิธีใช้ที่ถูกคือทาให้บางพอเห็นผิว ด้วย fingertip unit คือยาขนาดเท่าเมล็ดถั่วเขียวจากปลายนิ้วชี้ถึงข้อแรก ครอบคลุมพื้นที่ผิวราวร้อยละ 2 ของผู้ใหญ่[7] และห้ามทาบนผื่นที่สงสัยติดเชื้อ เพราะจะทำให้เชื้อลุกลามจนวินิจฉัยยากขึ้น[3]
ลมพิษเฉียบพลัน: แผนดูแล 24–48 ชั่วโมง
ลมพิษเฉียบพลันส่วนใหญ่ดีขึ้นเองภายในไม่กี่วัน แต่ช่วง 24–48 ชั่วโมงแรกต้องบรรเทาอาการและเฝ้าดูทางเดินหายใจไปพร้อมกัน สิ่งที่ทำได้ทันทีคือเลี่ยงความร้อน น้ำอุ่นจัด แอลกอฮอล์ การออกกำลังกายหนัก และเสื้อผ้ารัด ใช้ผ้าเย็นประคบและอยู่ในที่อากาศเย็นจะช่วยลดคันได้ชัด จากนั้นกินยาแก้แพ้รุ่นที่สองขนาดมาตรฐานวันละครั้ง ถ้าไม่คุมภายใน 24 ชั่วโมงควรปรึกษาเภสัชกรหรือแพทย์เรื่องการเพิ่มขนาด เพราะแนวทางสากลเปิดทางให้เพิ่มได้ถึงสี่เท่า[1] และการวิเคราะห์อภิมานพบว่าผู้ที่ไม่ตอบสนองต่อขนาดมาตรฐานร้อยละ 63.2 ตอบสนองเมื่อเพิ่มขนาด โดยดีขึ้นชัดที่อาการคันมากกว่าจำนวนผื่น[13]
สเตียรอยด์ชนิดกินไม่ใช่ยาประจำสำหรับลมพิษเฉียบพลัน งานทบทวนอย่างเป็นระบบของงานทดลอง 10 ชิ้น ผู้เข้าร่วม 857 คนพบว่า prednisone ที่เพิ่มจากยาแก้แพ้ไม่ได้ทำให้อาการดีขึ้นกว่าเดิมในการทดลอง 2 จาก 3 ชิ้น[14] จึงใช้เฉพาะกรณีรุนแรงและระยะสั้น
อาการที่ห้ามรอ: anaphylaxis
Anaphylaxis คือการแพ้ระดับระบบที่เกิดเร็วและอาจถึงแก่ชีวิต อาการเริ่มภายในไม่กี่นาทีถึงสองชั่วโมงหลังสัมผัสสิ่งกระตุ้น และไม่ได้จำกัดอยู่ที่ผิวหนัง
ผื่นร่วมกับไข้ บวมปาก หรือหายใจลำบาก → ห้ามรอ ให้ไปห้องฉุกเฉินทันที
| อาการ | สิ่งที่บ่งบอก | สิ่งที่ต้องทำ |
|---|---|---|
| บวมปาก ลิ้น คอ กลืนลำบาก | ทางเดินหายใจส่วนบนบวม | ไปห้องฉุกเฉินทันที |
| หายใจลำบาก หายใจมีเสียงหวีด แน่นหน้าอก | หลอดลมหดเกร็ง | ไปห้องฉุกเฉินทันที |
| เสียงแหบ พูดไม่ชัด | อาการบวมลุกลามเร็ว | โทร 1669 ระหว่างทาง |
| เวียนหัว หน้ามืด เป็นลม | ความดันต่ำ | นอนราบยกขา ห้ามยืนเดิน |
| ผื่นลามทั้งตัวร่วมกับอาการข้างต้น | แพ้ระดับระบบ | ใช้ adrenaline และไปโรงพยาบาล |
ยารักษาหลักคือ adrenaline ชนิดฉีดเข้ากล้ามเนื้อ ไม่ใช่ยาแก้แพ้กิน แนวทางของ World Allergy Organization ระบุว่าฉีดเข้ากล้ามเนื้อยังเป็นการรักษาอันดับแรก และการใช้ยังต่ำกว่าที่ควร[6] ขนาดมาตรฐานคือ 0.01 มก. ต่อน้ำหนักตัว 1 กก. ผู้ใหญ่สูงสุด 0.5 มก. โดยทั่วไปใช้ auto-injector ขนาด 0.3 มก.[28] ผู้มีประวัติ anaphylaxis ควรมี auto-injector ติดตัวและรู้วิธีใช้ เพราะรอรถพยาบาลอย่างเดียวอาจช้าเกินไป
ยาแก้แพ้กินมีบทบาทเพียงบรรเทาผื่นและคันระหว่างรอการรักษา หยุดการบวมของทางเดินหายใจไม่ได้ และใช้แทน adrenaline ไม่ได้ไม่ว่ากรณีใด หลังอาการดีขึ้นยังต้องอยู่ในความดูแลของโรงพยาบาลเพราะอาการอาจกลับซ้ำ
ผื่นแบบไหนที่ยาแก้แพ้ไม่ช่วย
ผื่นหลายชนิดคันจริง แต่กลไกไม่ได้มาจากฮิสตามีน จึงไม่ตอบสนองต่อยาแก้แพ้ และการกินต่อเนื่องทำให้เสียเวลาและเสี่ยงกลบอาการ
| ผื่น | ลักษณะที่แยกได้ | สิ่งที่ได้ผลจริง | ทำไมยาแก้แพ้ไม่ช่วย |
|---|---|---|---|
| เชื้อราที่ผิวหนัง | ขอบยกแดง มีขุย กลางปื้นจาง คันมาก | ยาต้านเชื้อราเฉพาะที่หรือกิน | ไม่มีฮิสตามีนเป็นตัวหลัก และสเตียรอยด์ทำให้ลุกลาม |
| การติดเชื้อแบคทีเรีย | แดง ร้อน บวม เจ็บ มีไข้ ขอบไม่ชัด | ยาปฏิชีวนะ | ต้องกำจัดเชื้อ ไม่ใช่บล็อกฮิสตามีน |
| โรคผิวหนังอักเสบ (eczema) | ผิวแห้ง แดง เป็นขุย ผิวหนาตัว | ให้ความชุ่มชื้นและยาต้านการอักเสบ | คันจากเกราะผิวเสีย ไม่ใช่ฮิสตามีน |
| งูสวัด | ตุ่มน้ำเรียงตามแนวเส้นประสาทข้างเดียว เจ็บนำมาก่อน | ยาต้านไวรัสภายใน 72 ชม.[21] | ต้องยับยั้งการแบ่งตัวของไวรัส |
| หัด | ไข้ ไอ น้ำมูก ตาแดง แล้วผื่นขึ้นตามตัว | ประคับประคองและแยกโรค[22] | เป็นการติดเชื้อที่ต้องวินิจฉัยและควบคุมการแพร่ |
เชื้อราที่ผิวหนังพบบ่อยในสภาพอากาศร้อนชื้นของไทย ผื่นวงแหวนขอบยกมีขุยและคันจัดคือภาพคลาสสิกของกลาก รักษาด้วยยาต้านเชื้อราเฉพาะที่หรือยากินในรายที่ลามมาก[3] ปัญหาที่พบบ่อยคือผู้ป่วยทายาสเตียรอยด์เพราะคิดว่าเป็นผื่นแพ้ ผื่นจึงจางชั่วคราวแล้วกลับมาเป็นวงกว้างขึ้น
การติดเชื้อแบคทีเรียอย่าง cellulitis มีอาการแดง ร้อน บวม กดเจ็บ ร่วมกับไข้ ต้องรักษาด้วยยาปฏิชีวนะ[20] ส่วน eczema คันจากเกราะผิวที่เสีย งานทบทวน Cochrane ไม่พบงานทดลองแบบสุ่มที่มีคุณภาพพอจะสรุปว่ายาแก้แพ้กินรักษาได้[18] และเมื่อใช้เสริมกับยาทา งานทดลอง 25 ชิ้น ผู้เข้าร่วม 3,285 คนก็ยังไม่ชัดเจนว่าช่วยลดคัน[19]
ผื่นจากยา (drug eruption): สัญญาณที่ต้องหยุดยาและไปพบแพทย์
ผื่นจากยาต้องคิดถึงเสมอเมื่อเริ่มยาตัวใหม่ภายในสองสามสัปดาห์ก่อนผื่นขึ้น ผื่นไม่รุนแรงที่พบบ่อยที่สุดคือผื่นแดงราบ มักเกิดจากยาปฏิชีวนะและหายเองหลังหยุดยา[4] แต่บางชนิดเป็นจุดเริ่มต้นของกลุ่มอาการรุนแรงที่ต้องรักษาในโรงพยาบาล
ผื่นจากยาส่วนใหญ่เริ่มหลังเริ่มยาไม่กี่วันถึงสี่สัปดาห์ ส่วน DRESS มีระยะฟักตัวนานกว่า โดยทะเบียนผู้ป่วย 117 รายพบมัธยฐานที่ 22 วัน (พิสัยระหว่างควอไทล์ 17–31 วัน)[17] ผื่นที่ขึ้นหลังกินยาหนึ่งเดือนจึงยังอาจเกี่ยวกับยาได้
| สัญญาณ | ต้องคิดถึง | สิ่งที่ต้องทำ |
|---|---|---|
| ผื่นลามทั้งตัวร่วมกับไข้สูง | DRESS หรือผื่นจากยารุนแรง | หยุดยาที่สงสัยและพบแพทย์ทันที |
| ตุ่มน้ำ ผิวลอก เจ็บเหมือนถูกน้ำร้อนลวก | SJS/TEN | ไปห้องฉุกเฉินทันที |
| เยื่อบุตา ปาก หรืออวัยวะเพศอักเสบ | SJS/TEN | ไปห้องฉุกเฉินทันที |
| หน้าบวม ต่อมน้ำเหลืองโต ตับอักเสบ | DRESS | พบแพทย์ภายในวันนั้น |
| ผื่นขึ้นหลังเริ่มยาใหม่ 1–4 สัปดาห์ | ผื่นจากยาชนิดใดก็ได้ | จดชื่อยาและปรึกษาเภสัชกร |
SJS และ TEN คือภาวะผิวหนังลอกจากการตายของเซลล์ผิวหนัง คุกคามชีวิตและมีอัตราตายสูง การหยุดยาที่สงสัยให้เร็วที่สุดจำเป็นในทุกราย[5],[16] ยาที่เสี่ยงสูงได้แก่ sulfonamide, allopurinol, ยากันชักบางชนิด, nevirapine และ NSAID กลุ่ม oxicam[4] ส่วน DRESS มีไข้สูงร้อยละ 90, eosinophilia ร้อยละ 95 และการอักเสบของอวัยวะภายในร้อยละ 91 โดยยากันชักทำให้ร้อยละ 35 และ allopurinol ร้อยละ 18[17]
เมื่อสงสัยผื่นจากยาให้หยุดยาที่สงสัยและปรึกษาแพทย์ทันที ไม่ใช่กินยาแก้แพ้ต่อและรอดู เพราะถ้าเป็น SJS/TEN ทุกชั่วโมงที่ล่าช้าเพิ่มความเสียหายต่อผิว และต้องจดชื่อยาไว้แจ้งทีมแพทย์ทุกครั้งที่ได้รับยาใหม่
เด็ก: ให้ยาแก้แพ้อะไรได้ และอะไรห้าม
เด็กมีข้อจำกัดด้านอายุและขนาดยาชัดเจนกว่าผู้ใหญ่ และเป็นกลุ่มที่ผู้ปกครองมักหยิบยาที่มีอยู่ในบ้านให้ลูกกินเอง
| ยา | ช่วงอายุ | ขนาด | หมายเหตุ |
|---|---|---|---|
| cetirizine | 2–6 ปี | 2.5 มก. วันละ 2 ครั้ง | ใช้ยาหยอดหรือน้ำเชื่อมตวงให้แม่น |
| cetirizine | 6–12 ปี | 5 มก. วันละ 2 ครั้ง | ไม่เกินขนาดผู้ใหญ่ |
| loratadine | 2–12 ปี น้ำหนักต่ำกว่า 30 กก. | 5 มก. วันละครั้ง | ขนาดขึ้นกับน้ำหนัก |
| loratadine | 2–12 ปี น้ำหนักเกิน 30 กก. | 10 มก. วันละครั้ง | เท่าผู้ใหญ่ |
| fexofenadine | ตั้งแต่ 2 ปีขึ้นไป (แล้วแต่ประเทศ) | 30 มก. วันละครั้ง | ต้องเช็กฉลากไทยก่อนใช้ |
ขนาดข้างต้นมาจากแนวทางเวชปฏิบัติสำหรับลมพิษเรื้อรังในเด็กของสมาคมกุมารแพทย์อิตาลี[23]
เด็กควรใช้ยาแก้แพ้รุ่นที่สอง ไม่ใช่รุ่นแรก แนวทางเดียวกันไม่แนะนำรุ่นแรกอย่าง hydroxyzine เพราะผ่านเข้าสมองได้ง่าย ทำให้ง่วง ปากแห้ง ตาพร่า และปัสสาวะคั่งบ่อยกว่า[23],[8] เด็กอายุต่ำกว่า 2 ปีไม่ควรได้ยาจากร้านค้าทั่วไปโดยไม่ผ่านแพทย์หรือเภสัชกร เพราะข้อมูลความปลอดภัยยังจำกัดและขนาดต้องคิดตามน้ำหนักตัว
อันตรายที่พิสูจน์แล้วคือยาแก้หวัดแก้ไอผสมที่ทำให้ง่วง การเฝ้าระวังในเด็กอายุต่ำกว่า 12 ปีระหว่างปี 2008–2016 พบการเสียชีวิต 180 รายที่เกี่ยวข้องกับยาเหล่านี้ โดย 40 รายถูกตัดสินว่าเกี่ยวข้องหรืออาจเกี่ยวข้อง ร้อยละ 60 เกิดในเด็กอายุต่ำกว่า 2 ปี และสารที่พบมากที่สุดคือ diphenhydramine ร้อยละ 70[24]
ถ้าเด็กมีผื่นร่วมกับไข้ ซึมลง หรือผื่นลามเร็ว ให้พบแพทย์ทันที การรอดูที่บ้านเหมาะกับผื่นคันที่ไม่ร่วมกับอาการระบบอื่นเท่านั้น
คนท้อง/ให้นม: ทางเลือกที่ปลอดภัยกว่า
การตั้งครรภ์ทำให้การตัดสินใจใช้ยาซับซ้อนขึ้น เพราะข้อมูลในคนท้องมีน้อยและข้อสรุปยังขัดกัน งานศึกษาติดตามหญิงตั้งครรภ์ 210 รายที่ใช้ loratadine พบความพิการแต่กำเนิดร้อยละ 2.3 เทียบกับร้อยละ 3.0 ในกลุ่มควบคุม ซึ่งไม่ต่างกันอย่างมีนัยสำคัญ[25] และการศึกษาการส่งผ่านยาเข้าสู่น้ำนมพบว่า cetirizine ส่งผ่านน้อย โดยสัดส่วนยาที่ทารกได้รับเทียบกับขนาดของแม่คือร้อยละ 1.77 และไม่พบผลข้างเคียงในทารก[27]
ฝั่งที่ต้องระวังคือการศึกษากลุ่มควบคุมสองชุดที่พบความสัมพันธ์ระหว่างยาแก้แพ้ในไตรมาสแรกกับความพิการของหัวใจ โดยอัตราส่วนอัตราต่อรอง 3.0 (95% CI 1.2–7.3) และความสัมพันธ์กับ atrioventricular septal defect ยืนยันได้ในอีกกลุ่มตัวอย่างด้วยอัตราส่วน 3.5 (95% CI 1.4–8.7)[26] งานนี้พบความสัมพันธ์แต่ไม่ได้พิสูจน์เหตุ
ทางที่ปลอดภัยที่สุดคือเริ่มจากวิธีไม่ใช้ยาก่อน เช่น ประคบเย็นและใช้มอยส์เจอไรเซอร์ ถ้าจำเป็นต้องใช้ยาให้ปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรซึ่งจะชั่งน้ำหนักระหว่างอาการกับข้อมูลความปลอดภัย ยาที่ถูกเลือกบ่อยคือ loratadine และ cetirizine เพราะมีข้อมูลมากกว่าตัวอื่น แต่ควรอยู่กับการตัดสินใจของผู้รักษา ไม่ใช่ซื้อเองจากร้านยา[25],[27]
ผื่นคันเรื้อรังเกิน 6 สัปดาห์: ต้องเปลี่ยนวิธีคิด
ผื่นคันต่อเนื่องเกิน 6 สัปดาห์ถือเป็นลมพิษเรื้อรัง ซึ่งนิยามคือผื่นนูนหรืออาการบวมที่เกิดต่อเนื่องหรือเป็นซ้ำเกิน 6 สัปดาห์[1] ภาวะนี้กระทบคุณภาพชีวิตและการทำงานอย่างชัดเจน[1] และการรักษาไม่ใช่แค่เพิ่มจำนวนเม็ดยา
สาเหตุที่ต้องค้นหาคือผิวแห้งซึ่งรักษาได้ด้วยมอยส์เจอไรเซอร์[2] ยาที่กินประจำซึ่งอาจทำให้เกิดผื่น[4] โรคไทรอยด์ ตับ และไต ส่วนในรายที่ผื่นแต่ละจุดอยู่เกิน 24 ชั่วโมงร่วมกับเจ็บหรือมีรอยคล้ำต้องคิดถึง urticarial vasculitis ซึ่งต้องตรวจชิ้นเนื้อผิว ส่วนการตรวจภูมิแพ้อาหารในทุกคนโดยไม่มีประวัติชี้เฉพาะไม่ได้ช่วยหาสาเหตุ
การรักษาตามขั้นคือใช้ยาแก้แพ้รุ่นที่สองวันละครั้งสม่ำเสมอ ถ้ายังคุมไม่ได้ให้เพิ่มขนาดได้ถึงสี่เท่าภายใต้คำแนะนำของแพทย์[1] ผู้ที่ตอบสนองต่อการเพิ่มขนาดมีราวร้อยละ 63.2 และดีขึ้นชัดที่อาการคันมากกว่าจำนวนผื่น[13] ถ้ายังไม่คุมอีกจึงส่งต่อผู้เชี่ยวชาญเพื่อพิจารณายาชีวภาพ ซึ่งต้องอยู่ภายใต้การดูแลของแพทย์
สิ่งที่ผู้ป่วยทำได้คือจดบันทึกเวลาที่ผื่นขึ้น อาหารและยาที่กิน และถ่ายรูปผื่นไว้เทียบ เพราะข้อมูลนี้ช่วยให้แพทย์แยกชนิดของลมพิษได้เร็วขึ้น พร้อมหลีกเลี่ยงการซื้อหายากินเองเกิน 1 สัปดาห์
คำถามที่พบบ่อย
ผื่นคันกินยาแก้แพ้อะไรดี
ถ้าเป็นลมพิษเฉียบพลันที่ไม่มีอาการระบบอื่น ให้ยาแก้แพ้รุ่นที่สองขนาดมาตรฐานวันละครั้ง เช่น [cetirizine](/medicine/cetirizine/) 10 มก. หรือ loratadine 10 มก.[1],[11] ถ้าไม่ดีขึ้นใน 24 ชั่วโมงควรปรึกษาเภสัชกร ไม่ควรเพิ่มเองหรือกินหลายตัวร่วมกัน[10]
ยาแก้แพ้ผื่นคันกินกับทาได้ไหม
ได้ และมักใช้ร่วมกันในผื่นอักเสบ โดยกินยาแก้แพ้เพื่อลดคันและทายาสเตียรอยด์เพื่อลดการอักเสบ[7] แต่ถ้าเป็นเชื้อราหรือติดเชื้อแบคทีเรีย การทาสเตียรอยด์จะทำให้แย่ลง ต้องรักษาเชื้อก่อน[3],[20]
ลมพิษขึ้นตอนกลางคืนทำไง
ให้ยาแก้แพ้รุ่นที่สองขนาดมาตรฐาน ใช้ผ้าเย็นประคบ เปิดแอร์ให้เย็น และใส่เสื้อผ้าหลวม หลีกเลี่ยงความร้อน[1] ถ้าขึ้นทุกคืนต่อเนื่องเกิน 6 สัปดาห์ควรพบแพทย์ ไม่ควรเพิ่มยาเองซ้ำ ๆ
ผื่นคันแบบไหนต้องไปโรงพยาบาล
ไปทันทีถ้ามีบวมปาก ลิ้น หรือลำคอ หายใจลำบาก เสียงแหบ แน่นหน้าอก เวียนหัวจะหมดสติ หรือผื่นลามเร็วร่วมกับไข้และตุ่มน้ำ[6],[16] อาการเหล่านี้อาจเป็น anaphylaxis หรือ SJS/TEN
คนท้องกินยาแก้แพ้ผื่นคันได้ไหม
ได้แต่ต้องปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนเสมอ เพราะข้อมูลยังขัดกัน งานหนึ่งพบว่า loratadine ไม่เพิ่มความพิการแต่กำเนิด[25] ขณะที่อีกงานพบความสัมพันธ์กับการใช้ยาในไตรมาสแรกกับความพิการของหัวใจ[26]
ยาแก้แพ้ทำให้ผื่นหายขาดไหม
ไม่ ยาแก้แพ้บรรเทาคันและผื่นระหว่างที่ร่างกายสงบลง แต่ไม่ได้รักษาสาเหตุ[1] ลมพิษเฉียบพลันส่วนใหญ่หายเอง ส่วนลมพิษเรื้อรังต้องค้นหาปัจจัยกระตุ้นและรักษาตามแผนของแพทย์
ผื่นจากยาต้องหยุดยาทันทีไหม
ถ้าสงสัยผื่นจากยา ให้หยุดยาที่สงสัยและติดต่อแพทย์ทันที โดยเฉพาะเมื่อมีไข้ ตุ่มน้ำ ผิวลอก หรือเยื่อบุอักเสบ เพราะ SJS/TEN ต้องหยุดยาให้เร็วที่สุด[5],[16] แต่ยากันชักหรือยาหัวใจห้ามหยุดเอง
เด็ก 1 ขวบกินยาแก้แพ้ได้หรือยัง
ไม่ควรซื้อให้กินเอง เด็กอายุต่ำกว่า 2 ปีมีข้อมูลความปลอดภัยจำกัดและขนาดยาต้องคิดตามน้ำหนักตัวจริง[23] อีกทั้งยาแก้หวัดแก้ไอผสมที่ทำให้ง่วงเป็นสาเหตุการเสียชีวิตในเด็กเล็กที่พิสูจน์แล้ว[24]
สรุป
ผื่นคันส่วนใหญ่ไม่ใช่การแพ้ยาที่ต้องกินยาแก้แพ้ แต่เป็นลมพิษเฉียบพลัน ผิวแห้ง การติดเชื้อ หรือผื่นจากยาที่ต้องแยกให้ออกก่อน[1],[2],[3] ยาแก้แพ้รุ่นที่สองบรรเทาอาการได้ดีและง่วงน้อย ขณะที่รุ่นแรกจำกัดการขับขี่ชัดเจน[8],[9] ยาทาสเตียรอยด์ได้ผลกับผื่นอักเสบแต่ต้องเลือกความแรงให้ตรงตำแหน่งและไม่ทาเกินเวลา[7],[15]
สิ่งที่ห้ามพลาดคือบวมปาก บวมลิ้น หายใจลำบาก หรือผื่นร่วมกับไข้และตุ่มน้ำ เพราะเป็นสัญญาณของ anaphylaxis และ SJS/TEN ที่ต้องไปโรงพยาบาลทันทีและใช้ adrenaline ในกรณีแรก[6],[16] ส่วนผื่นที่คันเกิน 6 สัปดาห์ต้องเปลี่ยนจากการซื้อยากินเองเป็นการหาสาเหตุและรักษาตามแผนของแพทย์[1]
คำเตือนด้านความปลอดภัย (อ่านก่อนใช้): บทความนี้ช่วยแยกว่าผื่นแบบไหนกินยาแก้แพ้ได้ และแบบไหนห้ามกลบด้วยยา เพราะผื่นบางชนิดเป็นสัญญาณของภาวะฉุกเฉิน ถ้ามีผื่นร่วมกับไข้ บวมปาก บวมลิ้น หายใจลำบาก หรือเสียงแหบ ให้ไปห้องฉุกเฉินทันทีและโทร 1669 ไม่แนะนำให้ซื้อยากินเองนานเกิน 1 สัปดาห์โดยไม่ปรึกษาเภสัชกรหรือแพทย์ และห้ามใช้ยาของคนอื่นแม้อาการจะดูเหมือนกัน
แหล่งอ้างอิง
- . Zuberbier T, Abdul Latiff AH, Abuzakouk M, et al. The international EAACI/GA²LEN/EuroGuiDerm/APAAACI guideline for the definition, classification, diagnosis, ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;77(3):734-766. https://doi.org/10.1111/all.15090 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Moniaga CS, Tominaga M, Takamori K. Mechanisms and management of itch in dry skin. Acta Derm Venereol. 2020;100(2):adv00024. https://doi.org/10.2340/00015555- ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 3. Sahoo AK, Mahajan R. Management of tinea corporis, tinea cruris, and tinea pedis: a comprehensive review. Indian Dermatol Online J. 2016;7(2):77-86. https:// ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 4. Mockenhaupt M. Epidemiology of cutaneous adverse drug reactions. Allergol Select. 2017;1(1):96-108. https://doi.org/10.5414/ALX01508E ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Duong TA, Valeyrie-Allanore L, Wolkenstein P, Chosidow O. Severe cutaneous adverse reactions to drugs. Lancet. 2017;390(10106):1996-2011. https://doi.org/10.1 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 6. Cardona V, Ansotegui IJ, Ebisawa M, et al. World Allergy Organization anaphylaxis guidance 2020. World Allergy Organ J. 2020;13(10):100472. https://doi.org/1 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 7. Stacey SK, McEleney M. Topical corticosteroids: choice and application. Am Fam Physician. 2021;103(6):337-343. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33719380/ ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Church MK, Maurer M, Simons FE, et al. Risk of first-generation H1-antihistamines: a GA²LEN position paper. Allergy. 2010;65(4):459-466. https://doi.org/10.11 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Sharma M, Bennett C, Cohen SN, Carter B. H1-antihistamines for chronic spontaneous urticaria. Cochrane Database Syst Rev. 2014;(11):CD006137. https://doi.org/ ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 10. Phinyo P, Koompawichit P, Nochaiwong S, et al. Comparative efficacy and acceptability of licensed dose second-generation antihistamines in chronic spontaneo ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;9(2):956-970.e57. https://doi.org/10.1016/j.jaip.2020.08.055 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Chantaphakul H, Chiewchalermsri C, Mairiang D, et al. Allergic rhinitis and urticaria burden and antihistamine treatment options in Thailand: a modified Delph ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;4(2):100444. https://doi.org/10.1016/j.jacig.2025.100444 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Simons FE, Johnston L, Simons KJ. Clinical pharmacology of the H1-receptor antagonists cetirizine and loratadine in children. Pediatr Allergy Immunol. 2000;11 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ):116-119. https://doi.org/10.1034/j.1399-3038.2000.00045.x ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Guillén-Aguinaga S, Jáuregui Presa I, Aguinaga-Ontoso E, Guillén-Grima F, Ferrer M. Updosing nonsedating antihistamines in patients with chronic spontaneous u ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;175(6):1153-1165. https://doi.org/10.1111/bjd.14768 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Badloe FMS, Grosber M, Ring J, Kortekaas Krohn I, Gutermuth J. Treatment of acute urticaria: a systematic review. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2024;38(11):20 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- -2092. https://doi.org/10.1111/jdv.19904 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Axon E, Chalmers JR, Santer M, et al. Safety of topical corticosteroids in atopic eczema: an umbrella review. BMJ Open. 2021;11(7):e046476. https://doi.org/10 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 16. Creamer D, Walsh SA, Dziewulski P, et al. U.K. guidelines for the management of Stevens-Johnson syndrome/toxic epidermal necrolysis in adults 2016. Br J Der ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;174(6):1194-1227. https://doi.org/10.1111/bjd.14530 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Kardaun SH, Sekula P, Valeyrie-Allanore L, et al. Drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms (DRESS): an original multisystem adverse drug reaction ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;169(5):1071-1080. https://doi.org/10.1111/bjd.12501 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Apfelbacher CJ, van Zuuren EJ, Fedorowicz Z, Jupiter A, Matterne U, Weisshaar E. Oral H1 antihistamines as monotherapy for eczema. Cochrane Database Syst Rev. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;(2):CD007770. https://doi.org/10.1002/14651858.CD007770.pub2 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Matterne U, Böhmer MM, Weisshaar E, Jupiter A, Carter B, Apfelbacher CJ. Oral H1 antihistamines as add-on therapy to topical treatment for eczema. Cochrane Da ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;1(1):CD012167. https://doi.org/10.1002/14651858.CD012167.pub2 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Bystritsky RJ. Cellulitis. Infect Dis Clin North Am. 2021;35(1):49-60. https://doi.org/10.1016/j.idc.2020.10.002 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Koshy E, Mengting L, Kumar H, Jianbo W. Epidemiology, treatment and prevention of herpes zoster: a comprehensive review. Indian J Dermatol Venereol Leprol. 20 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;84(3):251-262. https://doi.org/10.4103/ijdvl.IJDVL_1021_16 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Alves Graber EM, Andrade FJ Jr, Bost W, Gibbs MA. An update and review of measles for emergency physicians. J Emerg Med. 2020;58(4):610-615. https://doi.org/1 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 23. Caffarelli C, Paravati F, El Hachem M, et al. Management of chronic urticaria in children: a clinical guideline. Ital J Pediatr. 2019;45(1):101. https://doi ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Halmo LS, Wang GS, Reynolds KM, et al. Pediatric fatalities associated with over-the-counter cough and cold medications. Pediatrics. 2021;148(5):e2020049536. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 25. Diav-Citrin O, Shechtman S, Aharonovich A, et al. Pregnancy outcome after gestational exposure to loratadine or antihistamines: a prospective controlled coh ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;111(6):1239-1243. https://doi.org/10.1067/mai.2003.1499 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Smedts HP, de Jonge L, Bandola SJ, et al. Early pregnancy exposure to antihistamines and risk of congenital heart defects: results of two case-control studies ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;29(9):653-661. https://doi.org/10.1007/s10654-014-9925-0 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Wilkerson H, Datta P, Rewers-Felkins K, Baker T, Hale TW. Maternal transfer of cetirizine into human milk. J Hum Lact. 2021;37(1):135-138. https://doi.org/10. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 28. Dreborg S, Walter G, Kim H. International recommendations on epinephrine auto-injector doses often differ from standard weight-based guidance: a review and ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;18(1):102. https://doi.org/10.1186/s13223-022-00736-5 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed