ยา

ยาแก้แพ้ผื่นคัน: ใช้ตัวไหน และผื่นแบบไหนห้ามกลบ

ผื่นคันขึ้นแล้วหยิบยาแก้แพ้กินเป็นสิ่งที่คนไทยทำกันมากที่สุดก่อนไปพบเภสัชกร แต่คำถามที่สำคัญกว่าคือผื่นนี้ควรกินยาไหม เพราะยาแก้แพ้กลุ่มต้านฮิสตามีนบรรเทาคันได้จริง แต่ไม่ฆ่าเชื้อรา ไม่รักษาการติดเชื้อแบคทีเรีย และไม่หยุดภาวะแพ้รุนแรง

ผื่นคันส่วนใหญ่ไม่ใช่ “แพ้ยา” และการแยกสาเหตุสำคัญกว่าการกินยา

ลมพิษเฉียบพลันเป็นผื่นคันที่พบบ่อยที่สุด มีความชุกตลอดชีวิตราวร้อยละ 20 ของประชากร[1] ลักษณะคือปื้นนูนสีชมพูหรือแดงที่แต่ละปื้นอยู่ไม่เกิน 24 ชั่วโมงแล้วจางหาย สาเหตุที่พบบ่อยคือการติดเชื้อไวรัส อาหาร ยา การสัมผัสสารก่อภูมิแพ้ และการเปลี่ยนแปลงอุณหภูมิ

สาเหตุอื่นที่คนมักเข้าใจผิดว่าเป็น “แพ้” ก็พบมาก ผิวแห้งทำให้เกราะผิวแตกและกระตุ้นเส้นประสาทรับความรู้สึกคันได้โดยตรงโดยไม่ต้องมีฮิสตามีนมาเกี่ยวข้อง[2] การติดเชื้อราที่ผิวหนังเริ่มจากผื่นแดงมีขุยและคันได้เช่นกัน[3] ส่วนผื่นจากยาพบได้ทั้งแบบไม่รุนแรงอย่างผื่นแดงราบและแบบรุนแรงอย่างกลุ่ม severe cutaneous adverse reaction[4],[5]

การกลบอาการด้วยยาแก้แพ้ทำให้พลาดโรคสำคัญได้สามทาง ทางแรกผื่นติดเชื้อราจะลุกลามเมื่อได้ยาลดคันและสเตียรอยด์ ทางที่สองผื่นจากยาบางชนิดเป็นสัญญาณเริ่มต้นของ Stevens-Johnson syndrome ซึ่งต้องหยุดยาที่สงสัยให้เร็วที่สุด[5],[16] และทางที่สามผู้ป่วยอาจเข้าใจว่าอาการดีขึ้นเพราะยาทำงาน ทั้งที่เป็นการดำเนินโรคตามธรรมชาติ

ยาแก้แพ้กิน: ตัวเลือกและข้อต่าง

ยาแก้แพ้รุ่นที่สองถูกแนะนำเป็นตัวแรกทั้งในลมพิษเฉียบพลันและเรื้อรัง เพราะง่วงน้อยและไม่มีฤทธิ์แอนติโคลิเนอร์จิกชัดเจน[1] ผลสำรวจผู้เชี่ยวชาญไทย 105 คนพบว่าร้อยละ 98.1 แนะนำกลุ่มนี้กับลมพิษทั้งสองแบบ[11]

ยา กลุ่ม ขนาดผู้ใหญ่ เริ่มออกฤทธิ์/ระยะเวลา ความง่วง ข้อจำกัด
cetirizine รุ่นที่สอง 10 มก. วันละครั้ง เร็ว ภายใน 1 ชม. อยู่นาน 24 ชม. ง่วงได้บ้างในบางคน ขนาดเด็กต้องแบ่งวัน
loratadine รุ่นที่สอง 10 มก. วันละครั้ง เริ่มช้ากว่า cetirizine เล็กน้อย อยู่นาน 24 ชม. แทบไม่ง่วง ขนาดเด็กขึ้นกับน้ำหนัก
fexofenadine รุ่นที่สอง 120–180 มก. วันละครั้ง อยู่นาน 24 ชม. แทบไม่ง่วง ต้องเว้นจากยาลดกรดบางชนิด
chlorpheniramine รุ่นแรก 4 มก. ทุก 4–6 ชม. ออกฤทธิ์สั้น ต้องกินหลายครั้ง ง่วงชัด ห้ามขับรถ ง่วงมากในเด็กเล็ก

ขนาดในตารางเป็นขนาดผู้ใหญ่ตามฉลากยาไทย ต้องอ่านฉลากทุกครั้งเพราะความแรงต่อเม็ดต่างกัน

หลักฐานเรื่องความแรงต่างกันยังไม่ชัด งานทบทวน Cochrane ที่รวมงานทดลอง 73 ชิ้น ผู้เข้าร่วม 9,759 คนพบว่า cetirizine 10 มก. ทำให้ลมพิษสงบสนิทได้มากกว่ายาหลอก (RR 2.72, 95% CI 1.51–4.91)[9] แต่การวิเคราะห์เครือข่ายของงานทดลอง 22 ชิ้น ผู้ป่วย 3,943 คนพบว่าความแตกต่างระหว่างยากับยาอยู่ในระดับเล็กและคุณภาพหลักฐานต่ำมาก[10] จึงควรเลือกตามความง่วง ราคา และรูปแบบยามากกว่าหวังผลต่างเชิงตัวเลข

ยา cetirizine ออกฤทธิ์เร็วภายใน 15 นาที ขณะที่ loratadine เริ่มช้าราว 45 นาที แต่ทั้งคู่อยู่นาน 24 ชั่วโมง[12] ส่วนยารุ่นแรกอย่าง chlorpheniramine ยังใช้กันมากเพราะราคาถูก แต่ไม่ใช่ผลข้างเคียงเล็กน้อย งานทบทวนของ GA²LEN ระบุว่ายากลุ่มนี้ลดการหลับช่วง REM รบกวนการเรียนรู้ และเกี่ยวข้องกับอุบัติเหตุยานพาหนะและเครื่องบิน รวมถึงพิษต่อหัวใจเมื่อใช้เกินขนาด[8]

ยาทา: สเตียรอยด์ความแรงต่างกันใช้กับผื่นต่างกัน

ยาทาสเตียรอยด์ได้ผลกับผื่นอักเสบ แต่การเลือกความแรงผิดตำแหน่งคือความผิดพลาดที่พบบ่อย หลักคือเลือกตามความหนาของผิวและความรุนแรงของผื่น ผิวบางอย่างใบหน้า ข้อพับ และอวัยวะเพศดูดซึมยาได้มากและบางลงง่ายจึงใช้ได้เฉพาะตัวอ่อน ขณะที่ฝ่ามือ ฝ่าเท้า และผื่นหนาใช้ตัวแรงกว่าได้[7]

ระดับความแรง ตัวอย่างที่พบบ่อยในไทย ใช้กับ ระยะเวลาที่ปลอดภัย
อ่อน hydrocortisone 1% ใบหน้า ข้อพับ เด็ก ผื่นบอบบาง ไม่มีกำหนดตายตัว ใช้เท่าที่จำเป็น
ปานกลาง triamcinolone 0.1% ลำตัว แขนขา ผื่นอักเสบทั่วไป ไม่เกิน 12 สัปดาห์
แรง betamethasone valerate 0.1% ผื่นหนา มือ เท้า ผื่นดื้อ ไม่เกิน 12 สัปดาห์และจำกัดพื้นที่
แรงมาก clobetasol propionate 0.05% ผื่นหนามากที่ดื้อต่อการรักษา ไม่เกิน 3 สัปดาห์

ระยะเวลาข้างต้นใช้กับผิวปกติที่รับยาได้ ไม่ได้แปลว่าทาต่อเนื่องหลายเดือนโดยไม่ติดตามผล[7]

ความเสี่ยงเพิ่มตามระยะเวลา พื้นที่ที่ทา ความแรง การปิดทับ และการทาบนผิวบาง[7] ผลข้างเคียงคือผิวยุบเป็นรอยแตก ผิวบาง และสิวสเตียรอยด์ งานทบทวนร่ม 38 ฉบับพบการกดต่อมหมวกไตทางชีวเคมีร้อยละ 3.8 ในเด็ก 522 คน และค่ากลับคืนเมื่อหยุดยา ส่วนความเสี่ยงผิวบางเมื่อเทียบกับยากลุ่ม calcineurin inhibitor สูงกว่า 4.86 เท่า แต่เกิดเพียง 8 รายจาก 2,068 คน[15]

วิธีใช้ที่ถูกคือทาให้บางพอเห็นผิว ด้วย fingertip unit คือยาขนาดเท่าเมล็ดถั่วเขียวจากปลายนิ้วชี้ถึงข้อแรก ครอบคลุมพื้นที่ผิวราวร้อยละ 2 ของผู้ใหญ่[7] และห้ามทาบนผื่นที่สงสัยติดเชื้อ เพราะจะทำให้เชื้อลุกลามจนวินิจฉัยยากขึ้น[3]

ลมพิษเฉียบพลัน: แผนดูแล 24–48 ชั่วโมง

ลมพิษเฉียบพลันส่วนใหญ่ดีขึ้นเองภายในไม่กี่วัน แต่ช่วง 24–48 ชั่วโมงแรกต้องบรรเทาอาการและเฝ้าดูทางเดินหายใจไปพร้อมกัน สิ่งที่ทำได้ทันทีคือเลี่ยงความร้อน น้ำอุ่นจัด แอลกอฮอล์ การออกกำลังกายหนัก และเสื้อผ้ารัด ใช้ผ้าเย็นประคบและอยู่ในที่อากาศเย็นจะช่วยลดคันได้ชัด จากนั้นกินยาแก้แพ้รุ่นที่สองขนาดมาตรฐานวันละครั้ง ถ้าไม่คุมภายใน 24 ชั่วโมงควรปรึกษาเภสัชกรหรือแพทย์เรื่องการเพิ่มขนาด เพราะแนวทางสากลเปิดทางให้เพิ่มได้ถึงสี่เท่า[1] และการวิเคราะห์อภิมานพบว่าผู้ที่ไม่ตอบสนองต่อขนาดมาตรฐานร้อยละ 63.2 ตอบสนองเมื่อเพิ่มขนาด โดยดีขึ้นชัดที่อาการคันมากกว่าจำนวนผื่น[13]

สเตียรอยด์ชนิดกินไม่ใช่ยาประจำสำหรับลมพิษเฉียบพลัน งานทบทวนอย่างเป็นระบบของงานทดลอง 10 ชิ้น ผู้เข้าร่วม 857 คนพบว่า prednisone ที่เพิ่มจากยาแก้แพ้ไม่ได้ทำให้อาการดีขึ้นกว่าเดิมในการทดลอง 2 จาก 3 ชิ้น[14] จึงใช้เฉพาะกรณีรุนแรงและระยะสั้น

อาการที่ห้ามรอ: anaphylaxis

Anaphylaxis คือการแพ้ระดับระบบที่เกิดเร็วและอาจถึงแก่ชีวิต อาการเริ่มภายในไม่กี่นาทีถึงสองชั่วโมงหลังสัมผัสสิ่งกระตุ้น และไม่ได้จำกัดอยู่ที่ผิวหนัง

ผื่นร่วมกับไข้ บวมปาก หรือหายใจลำบาก → ห้ามรอ ให้ไปห้องฉุกเฉินทันที

อาการ สิ่งที่บ่งบอก สิ่งที่ต้องทำ
บวมปาก ลิ้น คอ กลืนลำบาก ทางเดินหายใจส่วนบนบวม ไปห้องฉุกเฉินทันที
หายใจลำบาก หายใจมีเสียงหวีด แน่นหน้าอก หลอดลมหดเกร็ง ไปห้องฉุกเฉินทันที
เสียงแหบ พูดไม่ชัด อาการบวมลุกลามเร็ว โทร 1669 ระหว่างทาง
เวียนหัว หน้ามืด เป็นลม ความดันต่ำ นอนราบยกขา ห้ามยืนเดิน
ผื่นลามทั้งตัวร่วมกับอาการข้างต้น แพ้ระดับระบบ ใช้ adrenaline และไปโรงพยาบาล

ยารักษาหลักคือ adrenaline ชนิดฉีดเข้ากล้ามเนื้อ ไม่ใช่ยาแก้แพ้กิน แนวทางของ World Allergy Organization ระบุว่าฉีดเข้ากล้ามเนื้อยังเป็นการรักษาอันดับแรก และการใช้ยังต่ำกว่าที่ควร[6] ขนาดมาตรฐานคือ 0.01 มก. ต่อน้ำหนักตัว 1 กก. ผู้ใหญ่สูงสุด 0.5 มก. โดยทั่วไปใช้ auto-injector ขนาด 0.3 มก.[28] ผู้มีประวัติ anaphylaxis ควรมี auto-injector ติดตัวและรู้วิธีใช้ เพราะรอรถพยาบาลอย่างเดียวอาจช้าเกินไป

ยาแก้แพ้กินมีบทบาทเพียงบรรเทาผื่นและคันระหว่างรอการรักษา หยุดการบวมของทางเดินหายใจไม่ได้ และใช้แทน adrenaline ไม่ได้ไม่ว่ากรณีใด หลังอาการดีขึ้นยังต้องอยู่ในความดูแลของโรงพยาบาลเพราะอาการอาจกลับซ้ำ

ผื่นแบบไหนที่ยาแก้แพ้ไม่ช่วย

ผื่นหลายชนิดคันจริง แต่กลไกไม่ได้มาจากฮิสตามีน จึงไม่ตอบสนองต่อยาแก้แพ้ และการกินต่อเนื่องทำให้เสียเวลาและเสี่ยงกลบอาการ

ผื่น ลักษณะที่แยกได้ สิ่งที่ได้ผลจริง ทำไมยาแก้แพ้ไม่ช่วย
เชื้อราที่ผิวหนัง ขอบยกแดง มีขุย กลางปื้นจาง คันมาก ยาต้านเชื้อราเฉพาะที่หรือกิน ไม่มีฮิสตามีนเป็นตัวหลัก และสเตียรอยด์ทำให้ลุกลาม
การติดเชื้อแบคทีเรีย แดง ร้อน บวม เจ็บ มีไข้ ขอบไม่ชัด ยาปฏิชีวนะ ต้องกำจัดเชื้อ ไม่ใช่บล็อกฮิสตามีน
โรคผิวหนังอักเสบ (eczema) ผิวแห้ง แดง เป็นขุย ผิวหนาตัว ให้ความชุ่มชื้นและยาต้านการอักเสบ คันจากเกราะผิวเสีย ไม่ใช่ฮิสตามีน
งูสวัด ตุ่มน้ำเรียงตามแนวเส้นประสาทข้างเดียว เจ็บนำมาก่อน ยาต้านไวรัสภายใน 72 ชม.[21] ต้องยับยั้งการแบ่งตัวของไวรัส
หัด ไข้ ไอ น้ำมูก ตาแดง แล้วผื่นขึ้นตามตัว ประคับประคองและแยกโรค[22] เป็นการติดเชื้อที่ต้องวินิจฉัยและควบคุมการแพร่

เชื้อราที่ผิวหนังพบบ่อยในสภาพอากาศร้อนชื้นของไทย ผื่นวงแหวนขอบยกมีขุยและคันจัดคือภาพคลาสสิกของกลาก รักษาด้วยยาต้านเชื้อราเฉพาะที่หรือยากินในรายที่ลามมาก[3] ปัญหาที่พบบ่อยคือผู้ป่วยทายาสเตียรอยด์เพราะคิดว่าเป็นผื่นแพ้ ผื่นจึงจางชั่วคราวแล้วกลับมาเป็นวงกว้างขึ้น

การติดเชื้อแบคทีเรียอย่าง cellulitis มีอาการแดง ร้อน บวม กดเจ็บ ร่วมกับไข้ ต้องรักษาด้วยยาปฏิชีวนะ[20] ส่วน eczema คันจากเกราะผิวที่เสีย งานทบทวน Cochrane ไม่พบงานทดลองแบบสุ่มที่มีคุณภาพพอจะสรุปว่ายาแก้แพ้กินรักษาได้[18] และเมื่อใช้เสริมกับยาทา งานทดลอง 25 ชิ้น ผู้เข้าร่วม 3,285 คนก็ยังไม่ชัดเจนว่าช่วยลดคัน[19]

ผื่นจากยา (drug eruption): สัญญาณที่ต้องหยุดยาและไปพบแพทย์

ผื่นจากยาต้องคิดถึงเสมอเมื่อเริ่มยาตัวใหม่ภายในสองสามสัปดาห์ก่อนผื่นขึ้น ผื่นไม่รุนแรงที่พบบ่อยที่สุดคือผื่นแดงราบ มักเกิดจากยาปฏิชีวนะและหายเองหลังหยุดยา[4] แต่บางชนิดเป็นจุดเริ่มต้นของกลุ่มอาการรุนแรงที่ต้องรักษาในโรงพยาบาล

ผื่นจากยาส่วนใหญ่เริ่มหลังเริ่มยาไม่กี่วันถึงสี่สัปดาห์ ส่วน DRESS มีระยะฟักตัวนานกว่า โดยทะเบียนผู้ป่วย 117 รายพบมัธยฐานที่ 22 วัน (พิสัยระหว่างควอไทล์ 17–31 วัน)[17] ผื่นที่ขึ้นหลังกินยาหนึ่งเดือนจึงยังอาจเกี่ยวกับยาได้

สัญญาณ ต้องคิดถึง สิ่งที่ต้องทำ
ผื่นลามทั้งตัวร่วมกับไข้สูง DRESS หรือผื่นจากยารุนแรง หยุดยาที่สงสัยและพบแพทย์ทันที
ตุ่มน้ำ ผิวลอก เจ็บเหมือนถูกน้ำร้อนลวก SJS/TEN ไปห้องฉุกเฉินทันที
เยื่อบุตา ปาก หรืออวัยวะเพศอักเสบ SJS/TEN ไปห้องฉุกเฉินทันที
หน้าบวม ต่อมน้ำเหลืองโต ตับอักเสบ DRESS พบแพทย์ภายในวันนั้น
ผื่นขึ้นหลังเริ่มยาใหม่ 1–4 สัปดาห์ ผื่นจากยาชนิดใดก็ได้ จดชื่อยาและปรึกษาเภสัชกร

SJS และ TEN คือภาวะผิวหนังลอกจากการตายของเซลล์ผิวหนัง คุกคามชีวิตและมีอัตราตายสูง การหยุดยาที่สงสัยให้เร็วที่สุดจำเป็นในทุกราย[5],[16] ยาที่เสี่ยงสูงได้แก่ sulfonamide, allopurinol, ยากันชักบางชนิด, nevirapine และ NSAID กลุ่ม oxicam[4] ส่วน DRESS มีไข้สูงร้อยละ 90, eosinophilia ร้อยละ 95 และการอักเสบของอวัยวะภายในร้อยละ 91 โดยยากันชักทำให้ร้อยละ 35 และ allopurinol ร้อยละ 18[17]

เมื่อสงสัยผื่นจากยาให้หยุดยาที่สงสัยและปรึกษาแพทย์ทันที ไม่ใช่กินยาแก้แพ้ต่อและรอดู เพราะถ้าเป็น SJS/TEN ทุกชั่วโมงที่ล่าช้าเพิ่มความเสียหายต่อผิว และต้องจดชื่อยาไว้แจ้งทีมแพทย์ทุกครั้งที่ได้รับยาใหม่

เด็ก: ให้ยาแก้แพ้อะไรได้ และอะไรห้าม

เด็กมีข้อจำกัดด้านอายุและขนาดยาชัดเจนกว่าผู้ใหญ่ และเป็นกลุ่มที่ผู้ปกครองมักหยิบยาที่มีอยู่ในบ้านให้ลูกกินเอง

ยา ช่วงอายุ ขนาด หมายเหตุ
cetirizine 2–6 ปี 2.5 มก. วันละ 2 ครั้ง ใช้ยาหยอดหรือน้ำเชื่อมตวงให้แม่น
cetirizine 6–12 ปี 5 มก. วันละ 2 ครั้ง ไม่เกินขนาดผู้ใหญ่
loratadine 2–12 ปี น้ำหนักต่ำกว่า 30 กก. 5 มก. วันละครั้ง ขนาดขึ้นกับน้ำหนัก
loratadine 2–12 ปี น้ำหนักเกิน 30 กก. 10 มก. วันละครั้ง เท่าผู้ใหญ่
fexofenadine ตั้งแต่ 2 ปีขึ้นไป (แล้วแต่ประเทศ) 30 มก. วันละครั้ง ต้องเช็กฉลากไทยก่อนใช้

ขนาดข้างต้นมาจากแนวทางเวชปฏิบัติสำหรับลมพิษเรื้อรังในเด็กของสมาคมกุมารแพทย์อิตาลี[23]

เด็กควรใช้ยาแก้แพ้รุ่นที่สอง ไม่ใช่รุ่นแรก แนวทางเดียวกันไม่แนะนำรุ่นแรกอย่าง hydroxyzine เพราะผ่านเข้าสมองได้ง่าย ทำให้ง่วง ปากแห้ง ตาพร่า และปัสสาวะคั่งบ่อยกว่า[23],[8] เด็กอายุต่ำกว่า 2 ปีไม่ควรได้ยาจากร้านค้าทั่วไปโดยไม่ผ่านแพทย์หรือเภสัชกร เพราะข้อมูลความปลอดภัยยังจำกัดและขนาดต้องคิดตามน้ำหนักตัว

อันตรายที่พิสูจน์แล้วคือยาแก้หวัดแก้ไอผสมที่ทำให้ง่วง การเฝ้าระวังในเด็กอายุต่ำกว่า 12 ปีระหว่างปี 2008–2016 พบการเสียชีวิต 180 รายที่เกี่ยวข้องกับยาเหล่านี้ โดย 40 รายถูกตัดสินว่าเกี่ยวข้องหรืออาจเกี่ยวข้อง ร้อยละ 60 เกิดในเด็กอายุต่ำกว่า 2 ปี และสารที่พบมากที่สุดคือ diphenhydramine ร้อยละ 70[24]

ถ้าเด็กมีผื่นร่วมกับไข้ ซึมลง หรือผื่นลามเร็ว ให้พบแพทย์ทันที การรอดูที่บ้านเหมาะกับผื่นคันที่ไม่ร่วมกับอาการระบบอื่นเท่านั้น

คนท้อง/ให้นม: ทางเลือกที่ปลอดภัยกว่า

การตั้งครรภ์ทำให้การตัดสินใจใช้ยาซับซ้อนขึ้น เพราะข้อมูลในคนท้องมีน้อยและข้อสรุปยังขัดกัน งานศึกษาติดตามหญิงตั้งครรภ์ 210 รายที่ใช้ loratadine พบความพิการแต่กำเนิดร้อยละ 2.3 เทียบกับร้อยละ 3.0 ในกลุ่มควบคุม ซึ่งไม่ต่างกันอย่างมีนัยสำคัญ[25] และการศึกษาการส่งผ่านยาเข้าสู่น้ำนมพบว่า cetirizine ส่งผ่านน้อย โดยสัดส่วนยาที่ทารกได้รับเทียบกับขนาดของแม่คือร้อยละ 1.77 และไม่พบผลข้างเคียงในทารก[27]

ฝั่งที่ต้องระวังคือการศึกษากลุ่มควบคุมสองชุดที่พบความสัมพันธ์ระหว่างยาแก้แพ้ในไตรมาสแรกกับความพิการของหัวใจ โดยอัตราส่วนอัตราต่อรอง 3.0 (95% CI 1.2–7.3) และความสัมพันธ์กับ atrioventricular septal defect ยืนยันได้ในอีกกลุ่มตัวอย่างด้วยอัตราส่วน 3.5 (95% CI 1.4–8.7)[26] งานนี้พบความสัมพันธ์แต่ไม่ได้พิสูจน์เหตุ

ทางที่ปลอดภัยที่สุดคือเริ่มจากวิธีไม่ใช้ยาก่อน เช่น ประคบเย็นและใช้มอยส์เจอไรเซอร์ ถ้าจำเป็นต้องใช้ยาให้ปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรซึ่งจะชั่งน้ำหนักระหว่างอาการกับข้อมูลความปลอดภัย ยาที่ถูกเลือกบ่อยคือ loratadine และ cetirizine เพราะมีข้อมูลมากกว่าตัวอื่น แต่ควรอยู่กับการตัดสินใจของผู้รักษา ไม่ใช่ซื้อเองจากร้านยา[25],[27]

ผื่นคันเรื้อรังเกิน 6 สัปดาห์: ต้องเปลี่ยนวิธีคิด

ผื่นคันต่อเนื่องเกิน 6 สัปดาห์ถือเป็นลมพิษเรื้อรัง ซึ่งนิยามคือผื่นนูนหรืออาการบวมที่เกิดต่อเนื่องหรือเป็นซ้ำเกิน 6 สัปดาห์[1] ภาวะนี้กระทบคุณภาพชีวิตและการทำงานอย่างชัดเจน[1] และการรักษาไม่ใช่แค่เพิ่มจำนวนเม็ดยา

สาเหตุที่ต้องค้นหาคือผิวแห้งซึ่งรักษาได้ด้วยมอยส์เจอไรเซอร์[2] ยาที่กินประจำซึ่งอาจทำให้เกิดผื่น[4] โรคไทรอยด์ ตับ และไต ส่วนในรายที่ผื่นแต่ละจุดอยู่เกิน 24 ชั่วโมงร่วมกับเจ็บหรือมีรอยคล้ำต้องคิดถึง urticarial vasculitis ซึ่งต้องตรวจชิ้นเนื้อผิว ส่วนการตรวจภูมิแพ้อาหารในทุกคนโดยไม่มีประวัติชี้เฉพาะไม่ได้ช่วยหาสาเหตุ

การรักษาตามขั้นคือใช้ยาแก้แพ้รุ่นที่สองวันละครั้งสม่ำเสมอ ถ้ายังคุมไม่ได้ให้เพิ่มขนาดได้ถึงสี่เท่าภายใต้คำแนะนำของแพทย์[1] ผู้ที่ตอบสนองต่อการเพิ่มขนาดมีราวร้อยละ 63.2 และดีขึ้นชัดที่อาการคันมากกว่าจำนวนผื่น[13] ถ้ายังไม่คุมอีกจึงส่งต่อผู้เชี่ยวชาญเพื่อพิจารณายาชีวภาพ ซึ่งต้องอยู่ภายใต้การดูแลของแพทย์

สิ่งที่ผู้ป่วยทำได้คือจดบันทึกเวลาที่ผื่นขึ้น อาหารและยาที่กิน และถ่ายรูปผื่นไว้เทียบ เพราะข้อมูลนี้ช่วยให้แพทย์แยกชนิดของลมพิษได้เร็วขึ้น พร้อมหลีกเลี่ยงการซื้อหายากินเองเกิน 1 สัปดาห์

คำถามที่พบบ่อย

ผื่นคันกินยาแก้แพ้อะไรดี

ถ้าเป็นลมพิษเฉียบพลันที่ไม่มีอาการระบบอื่น ให้ยาแก้แพ้รุ่นที่สองขนาดมาตรฐานวันละครั้ง เช่น [cetirizine](/medicine/cetirizine/) 10 มก. หรือ loratadine 10 มก.[1],[11] ถ้าไม่ดีขึ้นใน 24 ชั่วโมงควรปรึกษาเภสัชกร ไม่ควรเพิ่มเองหรือกินหลายตัวร่วมกัน[10]

ยาแก้แพ้ผื่นคันกินกับทาได้ไหม

ได้ และมักใช้ร่วมกันในผื่นอักเสบ โดยกินยาแก้แพ้เพื่อลดคันและทายาสเตียรอยด์เพื่อลดการอักเสบ[7] แต่ถ้าเป็นเชื้อราหรือติดเชื้อแบคทีเรีย การทาสเตียรอยด์จะทำให้แย่ลง ต้องรักษาเชื้อก่อน[3],[20]

ลมพิษขึ้นตอนกลางคืนทำไง

ให้ยาแก้แพ้รุ่นที่สองขนาดมาตรฐาน ใช้ผ้าเย็นประคบ เปิดแอร์ให้เย็น และใส่เสื้อผ้าหลวม หลีกเลี่ยงความร้อน[1] ถ้าขึ้นทุกคืนต่อเนื่องเกิน 6 สัปดาห์ควรพบแพทย์ ไม่ควรเพิ่มยาเองซ้ำ ๆ

ผื่นคันแบบไหนต้องไปโรงพยาบาล

ไปทันทีถ้ามีบวมปาก ลิ้น หรือลำคอ หายใจลำบาก เสียงแหบ แน่นหน้าอก เวียนหัวจะหมดสติ หรือผื่นลามเร็วร่วมกับไข้และตุ่มน้ำ[6],[16] อาการเหล่านี้อาจเป็น anaphylaxis หรือ SJS/TEN

คนท้องกินยาแก้แพ้ผื่นคันได้ไหม

ได้แต่ต้องปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนเสมอ เพราะข้อมูลยังขัดกัน งานหนึ่งพบว่า loratadine ไม่เพิ่มความพิการแต่กำเนิด[25] ขณะที่อีกงานพบความสัมพันธ์กับการใช้ยาในไตรมาสแรกกับความพิการของหัวใจ[26]

ยาแก้แพ้ทำให้ผื่นหายขาดไหม

ไม่ ยาแก้แพ้บรรเทาคันและผื่นระหว่างที่ร่างกายสงบลง แต่ไม่ได้รักษาสาเหตุ[1] ลมพิษเฉียบพลันส่วนใหญ่หายเอง ส่วนลมพิษเรื้อรังต้องค้นหาปัจจัยกระตุ้นและรักษาตามแผนของแพทย์

ผื่นจากยาต้องหยุดยาทันทีไหม

ถ้าสงสัยผื่นจากยา ให้หยุดยาที่สงสัยและติดต่อแพทย์ทันที โดยเฉพาะเมื่อมีไข้ ตุ่มน้ำ ผิวลอก หรือเยื่อบุอักเสบ เพราะ SJS/TEN ต้องหยุดยาให้เร็วที่สุด[5],[16] แต่ยากันชักหรือยาหัวใจห้ามหยุดเอง

เด็ก 1 ขวบกินยาแก้แพ้ได้หรือยัง

ไม่ควรซื้อให้กินเอง เด็กอายุต่ำกว่า 2 ปีมีข้อมูลความปลอดภัยจำกัดและขนาดยาต้องคิดตามน้ำหนักตัวจริง[23] อีกทั้งยาแก้หวัดแก้ไอผสมที่ทำให้ง่วงเป็นสาเหตุการเสียชีวิตในเด็กเล็กที่พิสูจน์แล้ว[24]

สรุป

ผื่นคันส่วนใหญ่ไม่ใช่การแพ้ยาที่ต้องกินยาแก้แพ้ แต่เป็นลมพิษเฉียบพลัน ผิวแห้ง การติดเชื้อ หรือผื่นจากยาที่ต้องแยกให้ออกก่อน[1],[2],[3] ยาแก้แพ้รุ่นที่สองบรรเทาอาการได้ดีและง่วงน้อย ขณะที่รุ่นแรกจำกัดการขับขี่ชัดเจน[8],[9] ยาทาสเตียรอยด์ได้ผลกับผื่นอักเสบแต่ต้องเลือกความแรงให้ตรงตำแหน่งและไม่ทาเกินเวลา[7],[15]

สิ่งที่ห้ามพลาดคือบวมปาก บวมลิ้น หายใจลำบาก หรือผื่นร่วมกับไข้และตุ่มน้ำ เพราะเป็นสัญญาณของ anaphylaxis และ SJS/TEN ที่ต้องไปโรงพยาบาลทันทีและใช้ adrenaline ในกรณีแรก[6],[16] ส่วนผื่นที่คันเกิน 6 สัปดาห์ต้องเปลี่ยนจากการซื้อยากินเองเป็นการหาสาเหตุและรักษาตามแผนของแพทย์[1]

คำเตือนด้านความปลอดภัย (อ่านก่อนใช้): บทความนี้ช่วยแยกว่าผื่นแบบไหนกินยาแก้แพ้ได้ และแบบไหนห้ามกลบด้วยยา เพราะผื่นบางชนิดเป็นสัญญาณของภาวะฉุกเฉิน ถ้ามีผื่นร่วมกับไข้ บวมปาก บวมลิ้น หายใจลำบาก หรือเสียงแหบ ให้ไปห้องฉุกเฉินทันทีและโทร 1669 ไม่แนะนำให้ซื้อยากินเองนานเกิน 1 สัปดาห์โดยไม่ปรึกษาเภสัชกรหรือแพทย์ และห้ามใช้ยาของคนอื่นแม้อาการจะดูเหมือนกัน

แหล่งอ้างอิง