โปรตีนในอาหารหนึ่งจานไม่ได้อยู่ในรูปที่ร่างกายใช้ได้ทันที แต่ถูกย่อยจนแตกเป็นหน่วยย่อยที่เรียกว่ากรดอะมิโน แล้วร่างกายจึงนำไปประกอบใหม่เป็นกล้ามเนื้อ เอนไซม์ ฮอร์โมน และสารภูมิคุ้มกัน คำถามจึงไม่ใช่แค่ว่า “กินโปรตีนพอไหม” แต่รวมถึง “ได้กรดอะมิโนครบชนิดหรือไม่”
บทความนี้สรุปว่ากรดอะมิโนจำเป็นมีกี่ชนิด อะไรคือกึ่งจำเป็น อาหารไทยจับคู่อย่างไรให้สมดุล และ BCAA กับกลูตามีนมีหลักฐานจริงแค่ไหน
กรดอะมิโนคืออะไร และทำไมโปรตีนจากอาหารธรรมชาติจึงต่างจากผงกรดอะมิโน
ร่างกายใช้กรดอะมิโนราว 20 ชนิดสร้างโปรตีน แต่สร้างเองได้ไม่ครบ ชนิดที่สร้างไม่ได้หรือสร้างไม่พอเรียกว่ากรดอะมิโนจำเป็น ส่วนที่เหลือสังเคราะห์ได้จึงเรียกว่าไม่จำเป็น[3] เมื่อกินโปรตีน ระบบย่อยจะแตกสายโปรตีนเป็นกรดอะมิโนเดี่ยวและเปปไทด์สั้น ดูดซึมเข้าสู่เลือดแล้วถูกดึงไปสร้างโปรตีนใหม่หรือเผาเป็นพลังงาน
ความต่างสำคัญระหว่างโปรตีนทั้งก้อนกับผงกรดอะมิโนบางชนิดอยู่ที่องค์ประกอบ การสร้างโปรตีนหนึ่งโมเลกุลต้องใช้กรดอะมิโนครบทุกชนิดตามสัดส่วน ถ้าขาดชนิดใด การต่อสายจะหยุดที่จุดนั้น งานทบทวนของ Wolfe อธิบายว่าเมื่อให้เพียงกรดอะมิโนสายโซ่กิ่งโดยไม่มีกรดอะมิโนจำเป็นชนิดอื่น ร่างกายต้องสลายโปรตีนของตัวเองเพื่อให้ได้ชนิดที่ขาด ประโยชน์จึงจำกัด[13]
ปริมาณสารอาหารอ้างอิงที่ควรได้รับประจำวันสำหรับคนไทย พ.ศ. 2563 กำหนดโปรตีนสำหรับผู้ใหญ่ที่ 1 กรัมต่อกิโลกรัมน้ำหนักตัวต่อวัน[1] เป็นเกณฑ์ป้องกันการขาดในคนทั่วไป ไม่ได้แยกตามชนิดกรดอะมิโน การได้ครบชนิดจึงขึ้นกับอาหารที่เลือก
กรดอะมิโนจำเป็น 9 ชนิด และตัวเลขความต้องการที่แท้จริง
กรดอะมิโนจำเป็น 9 ชนิด ได้แก่ ฮิสทิดีน ไอโซลิวซีน ลิวซีน ไลซีน เมไทโอนีน ฟีนิลอะลานีน ทรีโอนีน ทริปโตเฟน และวาลีน[4] ทั้งเก้าชนิดต้องมาจากอาหารทุกวัน เพราะร่างกายไม่สะสมไว้ล่วงหน้าในปริมาณมาก
องค์การอนามัยโลกกำหนดความต้องการกรดอะมิโนจำเป็นของผู้ใหญ่โดยใช้ค่าฐานรวมราว 0.66 กรัมต่อกิโลกรัมน้ำหนักตัวต่อวัน ซึ่งเป็นตัวเลขสำหรับสร้างสกอร์ประเมินคุณภาพโปรตีน ไม่ใช่เป้าโปรตีนที่แนะนำให้กิน[3] ความต้องการรายชนิดอยู่ในระดับมิลลิกรัมต่อกิโลกรัมต่อวัน เช่น ลิวซีนราว 39 และไลซีนราว 30 มิลลิกรัม[3]
งานล่าสุดที่วัดความต้องการไลซีนในผู้สูงอายุพบว่า ผู้หญิงอายุ 60–69 ปีต้องการ 32.9 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัมต่อวัน และเพิ่มเป็น 46.2 มิลลิกรัมเมื่ออายุมากกว่า 70 ปี ขณะที่ผู้ชายอยู่ที่ 32.2 มิลลิกรัม สูงกว่าเดิมที่ 30 มิลลิกรัม[5] แปลว่าผู้สูงอายุอาจต้องการกรดอะมิโนบางชนิดมากกว่าคนหนุ่มสาวเล็กน้อย
| กรดอะมิโนจำเป็น | บทบาทเด่น | แหล่งอาหารไทยที่ให้มาก |
|---|---|---|
| ฮิสทิดีน | สร้างฮีสตามีนและคาร์โนซีนในกล้ามเนื้อ | ปลา เนื้อสัตว์ เต้าหู้ |
| ไอโซลิวซีน | กรดอะมิโนสายโซ่กิ่ง ใช้สร้างกล้ามเนื้อ | ไข่ นม เนื้อสัตว์ ถั่วเหลือง |
| ลิวซีน | สัญญาณกระตุ้นการสร้างโปรตีนในกล้ามเนื้อ | เวย์ นม ไข่ ปลา |
| ไลซีน | สร้างคอลลาเจน ขาดง่ายในธัญพืช | ปลา ไข่ ถั่วเมล็ดแห้ง |
| เมไทโอนีน | ให้กำมะถัน สร้างซิสเทอีนและกลูตาไธโอน | ไข่ ปลา เนื้อสัตว์ |
| ฟีนิลอะลานีน | ตั้งต้นสร้างไทโรซีนและสารสื่อประสาท | นม เนื้อสัตว์ ถั่วเหลือง |
| ทรีโอนีน | องค์ประกอบเมือกในลำไส้และภูมิคุ้มกัน | นม ไข่ เนื้อสัตว์ |
| ทริปโตเฟน | ตั้งต้นสร้างซีโรโทนินและเมลาโทนิน | นม ไข่ กล้วย ถั่วเหลือง |
| วาลีน | กรดอะมิโนสายโซ่กิ่ง ใช้เป็นพลังงานในกล้ามเนื้อ | ไข่ นม เนื้อสัตว์ |
กรดอะมิโนกึ่งจำเป็น 6 ชนิด หมายความว่าอะไร
กลุ่มนี้ร่างกายสร้างเองได้ในสภาวะปกติ แต่สร้างไม่พอเมื่อมีความเครียดทางเมตาบอลิซึม เช่น เจ็บป่วยหนัก ผ่าตัด ติดเชื้อ หรือขาดสารอาหาร ชนิดที่พูดถึงบ่อยคืออาร์จินีน ซิสเทอีน ไทโรซีน กลูตามีน โพรลีน และไกลซีน[3] ซิสเทอีนและไกลซีนเป็นวัตถุดิบของกลูตาไธโอน อาร์จินีนเป็นสารตั้งต้นของไนตริกออกไซด์ ส่วนกลูตามีนเป็นเชื้อเพลิงหลักของเซลล์ผนังลำไส้
“สร้างไม่พอในบางสภาวะ” ไม่ได้แปลว่า “กินเสริมแล้วได้ผลเสมอ” การทดลองแบบสุ่มในผู้สูงอายุ 24 คนที่เสริมไกลซีนร่วมกับเอ็นอะเซทิลซิสเทอีนนาน 16 สัปดาห์พบกลูตาไธโอนในเม็ดเลือดดีขึ้น[25] แต่ตัวอย่างเล็กมาก
อาร์จินีนให้ภาพกลับกัน การทบทวน 13 การทดลองในผู้ป่วยโรคหัวใจและหลอดเลือดหรือโรคเมตาบอลิกไม่พบว่าอาร์จินีนทางปากช่วยให้การทำงานของหลอดเลือดดีขึ้นเทียบกับยาหลอก[24] ส่วนทริปโตเฟนมีเมตาอะนาไลซิสที่พบว่าขนาดตั้งแต่ 1 กรัมขึ้นไปช่วยลดระยะเวลาตื่นกลางดึก แต่มาจากงานเพียง 4 ชิ้น[23] หลักฐานของกรดอะมิโนเดี่ยวจึงมักเล็กและเฉพาะเจาะจง ไม่ควรเหมารวมเป็นการกล่าวอ้างกว้าง ๆ
คุณภาพโปรตีนวัดกันอย่างไร และกรดอะมิโนตัวไหนมักเป็นตัวจำกัด
คุณภาพโปรตีนไม่ได้ดูแค่ปริมาณกรดอะมิโนในอาหาร แต่ดูว่ากรดอะมิโนที่ย่อยและดูดซึมได้จริงเพียงพอต่อความต้องการหรือไม่ มาตรฐานที่ใช้อยู่คือ Digestible Indispensable Amino Acid Score หรือ DIAAS ซึ่งคิดจากกรดอะมิโนจำเป็นที่ดูดซึมได้เทียบกับความต้องการของแต่ละวัย แล้วใช้ค่าของชนิดที่ขาดที่สุดเป็นคะแนน[6]
งานวิเคราะห์องค์ประกอบกรดอะมิโนพบความต่างชัดเจน โปรตีนจากข้าวโอ๊ต ลูพิน และข้าวสาลีมีกรดอะมิโนจำเป็นเพียงร้อยละ 21–22 ของน้ำหนักโปรตีน เทียบกับเวย์ร้อยละ 43 นมร้อยละ 39 เคซีนร้อยละ 34 และไข่ร้อยละ 32 เมไทโอนีนและไลซีนในโปรตีนพืชอยู่ที่ราวร้อยละ 1.0 และ 3.6 ขณะที่โปรตีนสัตว์อยู่ที่ร้อยละ 2.5 และ 7.0[7] ตัวเลขนี้อธิบายว่าทำไมถั่วกับธัญพืชจึงถูกมองว่าคุณภาพต่ำกว่าเนื้อสัตว์
คุณภาพโปรตีนเป็นตัวแปรที่ปรับได้ การปรุงด้วยความร้อนพอเหมาะ การลดไฟเตทในถั่ว และการลดขนาดอนุภาคอาหารทำให้ดูดซึมดีขึ้น ขณะที่ความร้อนสูงเกินไปหรือการเก็บนานทำให้คุณภาพลดลง[6] วิธีปรุงและวิธีจับคู่อาหารจึงมีผลพอ ๆ กับชนิดวัตถุดิบ
ข้าวกับถั่ว: สมดุลโปรตีนแบบไทยที่ทำได้จริง
หลักการจับคู่โปรตีนจากพืชคือชดเชยกรดอะมิโนที่ขาดกันและกัน ข้าวและธัญพืชขาดไลซีนแต่มีเมไทโอนีนพอประมาณ ส่วนถั่วเมล็ดแห้งมีไลซีนสูงแต่ขาดเมไทโอนีน เมื่อกินร่วมกันในมื้อเดียวหรือวันเดียวกัน กรดอะมิโนที่ได้จะใกล้เคียงเนื้อสัตว์มากขึ้น
งานหาค่าเหมาะที่สุดของส่วนผสมโปรตีนพืช 151 ชนิดพบว่า ส่วนผสมจากพืชเลียนแบบองค์ประกอบกรดอะมิโนของโปรตีนสัตว์ได้ใกล้เคียงมาก โดยเทียบกับไข่ขาวได้ร้อยละ 94.2 เทียบกับนมร้อยละ 98.8 ข้อจำกัดหลักคือไอโซลิวซีน ไลซีน และฮิสทิดีน[8] การกินเจจึงทำได้โดยไม่ขาดกรดอะมิโน หากเลือกพืชหลากหลาย
อีกงานทบทวนเสนอสามทางสำหรับผู้กินโปรตีนจากพืช คือกินปริมาณมากขึ้น ใช้พืชหลายชนิดร่วมกัน และเติมกรดอะมิโนที่ขาดลงในผลิตภัณฑ์[9] สองทางแรกทำได้ด้วยอาหารจริงในครัวไทย
| เมนูไทย | โปรตีนโดยประมาณ | จุดเด่นด้านกรดอะมิโน |
|---|---|---|
| ข้าวสวยกับไข่ต้ม 2 ฟอง | 17–19 กรัม | ครบชนิด คุณภาพสูง ย่อยง่าย |
| ก๋วยเตี๋ยวเนื้อกับผัก | 20–25 กรัม | ไลซีนและธาตุเหล็กสูง |
| ข้าวเหนียวกับไก่ย่างและส้มตำ | 25–30 กรัม | ครบชนิด มีไลซีนจากเนื้อสัตว์ |
| แกงจืดเต้าหู้กับข้าวสวย | 15–18 กรัม | ไลซีนจากถั่วเหลืองชดเชยข้าว |
| ข้าวกับถั่วดำต้มและไข่ 1 ฟอง | 18–21 กรัม | พืชจับคู่พืชแล้วเสริมไข่ให้ครบ |
| ขนมจีนน้ำยาปลากับผักสด | 18–22 กรัม | ปลาให้ไลซีนและเมไทโอนีน |
ค่าข้างต้นเป็นค่าประมาณจากตารางคุณค่าโภชนาการอาหารไทย โดยไข่หนึ่งฟองให้โปรตีน 6–7 กรัม ข้าวสวยหนึ่งทัพพีราว 4–5 กรัม เนื้อสัตว์สุก 60 กรัมราว 12–14 กรัม และเต้าหู้แข็ง 100 กรัมราว 8–16 กรัม[2] คนไทยที่กินข้าวกับไข่หรือปลาเป็นประจำมักได้กรดอะมิโนครบโดยไม่ต้องคำนวณมาก
แหล่งอาหารไทยที่ให้กรดอะมิโนครบโดยไม่ต้องพึ่งผง
อาหารที่ให้กรดอะมิโนครบในสัดส่วนใกล้เคียงความต้องการ ได้แก่ ไข่ นม ปลา เนื้อสัตว์ และถั่วเหลืองในรูปเต้าหู้หรือถั่วเหลืองต้ม[7] ไข่คุ้มค่าที่สุดในเชิงราคาต่อคุณภาพ เพราะให้กรดอะมิโนจำเป็นสูงและย่อยได้ดี
ปลาและอาหารทะเลเป็นจุดแข็งของอาหารไทย ทั้งให้ไลซีน เมไทโอนีน และกรดไขมันจำเป็น ส่วนเต้าหู้กับถั่วเหลืองต้มให้ไลซีนสูงและเป็นทางเลือกหลักของผู้กินเจ ถั่วเหลืองยังมีกรดอะมิโนจำเป็นสูงกว่าธัญพืชหลายชนิดและมีลิวซีนเพียงพอจะกระตุ้นการสร้างโปรตีน[7]
กลุ่มที่มักได้กรดอะมิโนไม่ครบคือผู้ที่กินข้าวกับผักเป็นหลักโดยไม่มีโปรตีนจากสัตว์หรือถั่ว ผู้สูงอายุที่เคี้ยวยาก และผู้ที่จำกัดพลังงานมาก การเพิ่มไข่หนึ่งฟองหรือเต้าหู้ครึ่งก้อนในมื้อหลักตรงจุดกว่าการซื้อผงกรดอะมิโน
คนออกกำลังกายต้องการกรดอะมิโนเพิ่มขึ้นจริงไหม
ต้องการเพิ่มขึ้นจริงแต่มีเพดานชัดเจน เมตาอะนาไลซิสของการทดลองแบบสุ่ม 49 การศึกษาในคน 1,863 คนพบว่า การเสริมโปรตีนร่วมกับการฝึกแรงต้านเพิ่มมวลกล้ามเนื้อและกำลังได้จริง แต่ประโยชน์หยุดเพิ่มเมื่อโปรตีนรวมทั้งวันถึงราว 1.62 กรัมต่อกิโลกรัมต่อวัน[11]
ขนาดต่อมื้อก็มีเพดาน งานทดลองในชายหนุ่มพบว่ากินโปรตีนจากไข่ 20 กรัมหลังฝึกแรงต้านกระตุ้นการสร้างโปรตีนได้สูงสุด และการเพิ่มเป็น 40 กรัมไม่ได้ให้ผลมากกว่า แต่เพิ่มการเผากรดอะมิโนทิ้ง[10] ข้อมูลกรดอะมิโนอิสระไปในทางเดียวกัน คือเริ่มเห็นผลที่ 1.5–3 กรัม และหยุดเพิ่มที่ราว 15–18 กรัม[12]
สำหรับคนที่ออกกำลังกายเพื่อสุขภาพ โปรตีน 1.2–1.6 กรัมต่อกิโลกรัมต่อวันจากอาหารปกติก็เพียงพอ และการกระจายเป็นมื้อละ 20–30 กรัมใช้ได้เต็มที่กว่ากินกองเดียวตอนเย็น สิ่งที่กำหนดผลลัพธ์มากกว่าชนิดของผงคือพลังงานรวม เซตการฝึก และความสม่ำเสมอระยะยาว
BCAA ต้องเสริมจริงไหม เมื่อดูหลักฐานในคน
BCAA คือลิวซีน ไอโซลิวซีน และวาลีน ซึ่งถูกนำมาทำผลิตภัณฑ์เสริมมากที่สุด เพราะลิวซีนเป็นสัญญาณกระตุ้น mTORC1 และการสร้างโปรตีน แต่สัญญาณนี้ได้ผลก็ต่อเมื่อมีกรดอะมิโนจำเป็นชนิดอื่นพอสำหรับต่อสายโปรตีนจริง[13]
งานทดลองในคนพบว่าการกิน BCAA 5.6 กรัมหลังฝึกแรงต้านเพิ่มการสร้างโปรตีนไมโอไฟบริลลาร์ร้อยละ 22 เทียบกับยาหลอก[14] ตัวเลขนี้ถูกอ้างในโฆษณาบ่อย แต่การเทียบกับยาหลอกไม่ได้ตอบว่าดีกว่ากินโปรตีนทั้งก้อนหรือไม่
งานทบทวนเชิงวิพากษ์เรื่องลิวซีนและ BCAA โดด ๆ ชี้ว่า แม้กลไกระยะสั้นดูสนับสนุน ข้อมูลระยะยาวยังไม่แสดงว่าเพิ่มกำลังหรือมวลกล้ามเนื้ออย่างมีความหมาย[15] งานเมตาอะนาไลซิสด้านการฟื้นตัวพบว่า BCAA ลดระดับเอนไซม์ creatine kinase หลังออกกำลังที่กล้ามเนื้อเสียหายได้ แต่ไม่พบผลต่ออาการเจ็บกล้ามเนื้อในบางงาน[16] ขณะที่อีกงานรายงานว่าลดอาการเจ็บได้ด้วยขนาดอิทธิพลปานกลาง แต่มีผู้เข้าร่วมรวมเพียง 61 คนจาก 8 การศึกษา[17] คุณภาพหลักฐานจึงยังจำกัด
ข้อสรุปคือ ถ้าโปรตีนทั้งวันเพียงพอ การเติม BCAA แทบไม่เพิ่มอะไร แต่ถ้ากินโปรตีนได้น้อยมาก การแก้ที่ต้นเหตุคือเพิ่มโปรตีนคุณภาพดีซึ่งให้กรดอะมิโนจำเป็นครบในราคาถูกกว่า
กลูตามีน: จากหอผู้ป่วยถึงขวดในยิม
กลูตามีนเป็นกรดอะมิโนที่พบมากที่สุดในเลือดและกล้ามเนื้อ ร่างกายสร้างได้เองในปริมาณมาก จึงจัดเป็นกึ่งจำเป็น และเป็นเหตุผลที่การเสริมมักให้ผลน้อยในคนสุขภาพดี
งานทบทวนอย่างเป็นระบบในนักกีฬา ซึ่งรวบรวม 47 การศึกษาและวิเคราะห์ 25 การทดลอง สรุปว่ากลูตามีนไม่มีผลต่อภูมิคุ้มกัน สมรรถภาพแอโรบิก และองค์ประกอบร่างกาย[18]
ในกลุ่มผู้ป่วยวิกฤตภาพก็ไม่ชัด การวิเคราะห์ 11 การทดลองในผู้ใหญ่ 1,079 คนพบว่า กลูตามีนทางสายอาหารไม่ลดอัตราตาย ไม่ลดภาวะแทรกซ้อนจากการติดเชื้อ และไม่ลดระยะเวลาอยู่ในหอผู้ป่วยวิกฤต แต่ลดระยะเวลานอนโรงพยาบาลได้ราว 4.7 วัน และอาจมีประโยชน์ในผู้ป่วยแผลไฟไหม้ซึ่งมีข้อมูลน้อย[19]
จุดที่มีหลักฐานชัดกว่าคือกลุ่มโรคตับ งาน Cochrane พบว่า BCAA ทางปากหรือทางหลอดเลือดลดการกำเริบของภาวะสมองทำงานผิดปกติจากโรคตับได้ (risk ratio 0.73) แต่ไม่มีผลต่ออัตราตาย และเพิ่มโอกาสคลื่นไส้อาเจียน[20] ทั้งหมดเป็นบริบททางการแพทย์ ไม่ใช่เหตุผลให้คนสุขภาพดีซื้อกินเอง
ไต ความปลอดภัย และใครต้องระวังก่อนเพิ่มกรดอะมิโน
ความเชื่อว่าโปรตีนสูงทำลายไตเป็นข้อกังวลที่พบบ่อย การทบทวนอย่างเป็นระบบของการทดลองแบบสุ่ม 28 การศึกษาในคน 1,358 คนที่ไม่มีโรคไตพบว่า การกินโปรตีนสูงไม่ได้ทำให้การเปลี่ยนแปลงของอัตรากรองเลือดผ่านไตต่างจากกลุ่มที่กินโปรตีนปกติหรือต่ำ แม้ค่าหลังการทดลองจะสูงกว่าเล็กน้อยตามการปรับตัวของไต[21] งานทบทวนอีกฉบับสรุปทำนองเดียวกัน[22]
ข้อยกเว้นสำคัญคือผู้ที่เป็นโรคไตเรื้อรังอยู่แล้ว ซึ่งต้องจำกัดโปรตีนตามระยะโรคและปรึกษาแพทย์ ไม่ใช่เพิ่มตามคำแนะนำของคนออกกำลังกาย เช่นเดียวกับผู้มีโรคแต่กำเนิดของการย่อยกรดอะมิโนอย่างฟีนิลคีโตนูเรียที่ต้องจำกัดฟีนิลอะลานีนตั้งแต่แรกเกิด[4]
อีกประเด็นคือกรดอะมิโนแต่ละชนิดใช้ตัวขนส่งเดียวกันและแข่งขันกัน การกินชนิดเดียวขนาดสูงมากนาน ๆ อาจรบกวนสมดุลของชนิดอื่น จึงไม่ควรกินผงกรดอะมิโนเดี่ยวต่อเนื่องในขนาดสูงโดยไม่มีเหตุผลทางการแพทย์ และควรเลือกผลิตภัณฑ์ที่ผ่านมาตรฐานการผลิต
วิธีปฏิบัติที่ตรงกับชีวิตจริง
ลำดับที่ถูกต้องคือกำหนดโปรตีนรวมทั้งวันก่อน ผู้ใหญ่ทั่วไปราว 1 กรัมต่อกิโลกรัมต่อวัน ผู้ที่ออกกำลังกายสม่ำเสมอ 1.2–1.6 กรัม และผู้สูงอายุราว 1.0–1.2 กรัม แบ่งมื้อละ 20–30 กรัม[1],[11]
จากนั้นตรวจว่าอาหารมีกรดอะมิโนครบหรือไม่ ด้วยการมีโปรตีนจากสัตว์ ไข่ นม หรือถั่วเหลืองอย่างน้อยหนึ่งอย่างในมื้อหลัก และถ้าเป็นวันที่กินเจ ให้จับคู่ข้าวหรือธัญพืชกับถั่วเมล็ดแห้งในมื้อเดียวกัน เพื่อชดเชยไลซีนกับเมไทโอนีน[8]
สุดท้ายจึงพิจารณาอาหารเสริม ซึ่งมีประโยชน์ในกลุ่มที่กินอาหารจริงได้ไม่พอ เช่น ผู้สูงอายุที่เคี้ยวยากหรือผู้ที่จำกัดพลังงานอย่างหนัก แต่สำหรับคนทั่วไปที่กินข้าว ไข่ ปลา และถั่วเป็นประจำ ผง BCAA หรือกลูตามีนมักไม่ใช่จุดที่ทำให้ผลลัพธ์ดีขึ้น
คำถามที่พบบ่อย (FAQ)
กรดอะมิโนจำเป็นมีกี่ชนิด
มี 9 ชนิด ได้แก่ ฮิสทิดีน ไอโซลิวซีน ลิวซีน ไลซีน เมไทโอนีน ฟีนิลอะลานีน ทรีโอนีน ทริปโตเฟน และวาลีน ร่างกายสร้างเองไม่ได้หรือสร้างได้ไม่พอ จึงต้องได้จากอาหารทุกวัน
กรดอะมิโนกึ่งจำเป็นต่างจากจำเป็นอย่างไร
กึ่งจำเป็นคือกลุ่มที่ร่างกายสร้างเองได้ในสภาวะปกติ แต่สร้างไม่พอเมื่อเจ็บป่วยหนัก ผ่าตัด ติดเชื้อ หรือขาดสารอาหาร ได้แก่ อาร์จินีน ซิสเทอีน ไทโรซีน กลูตามีน โพรลีน และไกลซีน
กินผงกรดอะมิโนแยกชนิดได้ผลเท่ากับโปรตีนทั้งก้อนไหม
ไม่ได้เท่า เพราะการสร้างโปรตีนต้องใช้กรดอะมิโนครบทุกชนิดตามสัดส่วน การให้เพียงบางชนิดทำให้ร่างกายต้องสลายโปรตีนของตัวเองเพื่อให้ได้ชนิดที่ขาด
BCAA จำเป็นสำหรับคนเล่นเวทไหม
ไม่จำเป็นหากได้โปรตีนเพียงพอจากอาหาร งานทดลองระยะสั้นพบว่า BCAA กระตุ้นการสร้างโปรตีนได้เมื่อเทียบกับยาหลอก แต่ข้อมูลระยะยาวยังไม่แสดงว่าเพิ่มกำลังหรือมวลกล้ามเนื้อมากกว่าการกินโปรตีนคุณภาพดี
กลูตามีนช่วยเรื่องลำไส้และภูมิคุ้มกันจริงไหม
ในคนสุขภาพดีหลักฐานยังไม่สนับสนุน งานเมตาอะนาไลซิสในนักกีฬาไม่พบผลต่อภูมิคุ้มกันและสมรรถภาพ ในผู้ป่วยวิกฤตก็ไม่พบว่าลดอัตราตาย แต่ผู้ป่วยไฟไหม้อาจได้ประโยชน์
คนกินเจได้กรดอะมิโนครบไหม
ได้ หากกินพืชหลากหลายและจับคู่ถูกหลัก ข้าวและธัญพืชขาดไลซีน ส่วนถั่วเมล็ดแห้งขาดเมไทโอนีน การกินข้าวกับถั่วหรือเต้าหู้ในมื้อเดียวกันช่วยชดเชยกันและกัน
กรดอะมิโนหรือโปรตีนสูงทำร้ายไตไหม
ในคนที่ไตปกติ งานทดลองแบบสุ่มไม่พบว่าโปรตีนสูงทำให้ไตเสื่อมลง ผู้ที่เป็นโรคไตเรื้อรังต้องจำกัดโปรตีนตามคำแนะนำของแพทย์ และผู้มีโรคเมตาบอลิซึมแต่กำเนิดต้องปรึกษาแพทย์ก่อน
ต้องกินโปรตีนวันละกี่กรัมจึงจะได้กรดอะมิโนพอ
ผู้ใหญ่ทั่วไปราว 1 กรัมต่อกิโลกรัมน้ำหนักตัวต่อวัน ผู้ที่ฝึกแรงต้านสม่ำเสมอ 1.2–1.6 กรัม และผู้สูงอายุ 1.0–1.2 กรัม แบ่งมื้อละ 20–30 กรัม เพราะการกระจายทั่วทั้งวันใช้ได้เต็มที่กว่า
สรุป
กรดอะมิโนจำเป็น 9 ชนิดต้องได้จากอาหารทุกวัน ส่วนกึ่งจำเป็นอีก 6 ชนิดจะกลายเป็นจำเป็นเมื่อร่างกายเครียดหรือเจ็บป่วย
การกินข้าวกับไข่ ปลา เต้าหู้ หรือถั่วในมื้อเดียวกันทำให้ได้กรดอะมิโนครบโดยไม่ต้องพึ่งผลิตภัณฑ์เสริม ส่วน BCAA และกลูตามีนมีหลักฐานจำกัด ไม่ได้เหนือกว่าการได้โปรตีนเพียงพอ ความเสี่ยงเรื่องไตในคนสุขภาพดีต่ำกว่าที่คนมักกังวล แต่ผู้มีโรคไตหรือโรคเมตาบอลิซึมแต่กำเนิดต้องปรึกษาแพทย์ก่อน
คำเตือนด้านความปลอดภัย (อ่านก่อนใช้): ผู้ที่เป็นโรคไตเรื้อรัง โรคตับ โรคฟีนิลคีโตนูเรีย (PKU) หรือกำลังใช้ยาที่รบกวนการขับกรดอะมิโน ต้องปรึกษาแพทย์หรือนักกำหนดอาหารก่อนเพิ่มโปรตีนหรือกินกรดอะมิโนเข้มข้น เพราะปริมาณที่ปลอดภัยในคนสุขภาพดีอาจไม่ปลอดภัยในกลุ่มเหล่านี้
แหล่งอ้างอิง
- 1 ปริมาณสารอาหารอ้างอิงที่ควรได้รับประจำวันสำหรับคนไทย พ.ศ. 2563 (บทโปรตีน) — สำนักโภชนาการ กรมอนามัย (2563) (กรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข) อ่านงานวิจัยเต็ม
- 2 ตารางคุณค่าโภชนาการอาหารไทย (Thai Food Composition Database 2015) — สถาบันโภชนศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล (2558) (ฐานข้อมูลโภชนาการ สถาบันโภชนศาสตร์ มหิดล) อ่านงานวิจัยเต็ม
- 3 Protein and Amino Acid Requirements in Human Nutrition: Report of a Joint WHO/FAO/UNU Expert Consultation — WHO, FAO, UNU (2007) (WHO Technical Report Series 935) อ่านงานวิจัยเต็ม
- 4 Dietary Reference Intakes for Energy, Carbohydrate, Fiber, Fat, Fatty Acids, Cholesterol, Protein, and Amino Acids — Institute of Medicine (2005) (National Academies Press) อ่านงานวิจัยเต็ม
- 5 Dietary Lysine Requirements of Older Adults Stratified by Age and Sex — Rafii M, Paoletti A, He H, et al. (2024) (J Nutr 154(7):2133-2142) อ่านงานวิจัยเต็ม
- 6 Understanding Dietary Protein Quality: Digestible Indispensable Amino Acid Scores and Beyond — Matthews JJ, Arentson-Lantz EJ, Moughan PJ, et al. (2025) (J Nutr 155(10):3152-3167) อ่านงานวิจัยเต็ม
- 7 Protein content and amino acid composition of commercially available plant-based protein isolates — Gorissen SHM, Crombag JJR, Senden JMG, et al. (2018) (Amino Acids 50(12):1685-1695) อ่านงานวิจัยเต็ม
- 8 Combining Plant Proteins to Achieve Amino Acid Profiles Adapted to Various Nutritional Objectives — Dimina L, Rémond D, Huneau JF, Mariotti F (2021) (Front Nutr 8:809685) อ่านงานวิจัยเต็ม
- 9 The Anabolic Response to Plant-Based Protein Ingestion — Pinckaers PJM, Trommelen J, Snijders T, van Loon LJC (2021) (Sports Med 51(Suppl 1):59-74) อ่านงานวิจัยเต็ม
- 10 Ingested protein dose response of muscle and albumin protein synthesis after resistance exercise in young men — Moore DR, Robinson MJ, Fry JL, et al. (2009) (Am J Clin Nutr 89(1):161-168) อ่านงานวิจัยเต็ม
- 11 A systematic review, meta-analysis and meta-regression of the effect of protein supplementation on resistance training-induced gains in muscle mass and strength in healthy adults — Morton RW, Murphy KT, McKellar SR, et al. (2018) (Br J Sports Med 52(6):376-384) อ่านงานวิจัยเต็ม
- 12 International Society of Sports Nutrition Position Stand: Effects of essential amino acid supplementation on exercise and performance — Ferrando AA, Wolfe RR, Hirsch KR, et al. (2023) (J Int Soc Sports Nutr 20(1):2263409) อ่านงานวิจัยเต็ม
- 13 Branched-chain amino acids and muscle protein synthesis in humans: myth or reality? — Wolfe RR (2017) (J Int Soc Sports Nutr 14:30) อ่านงานวิจัยเต็ม
- 14 Branched-Chain Amino Acid Ingestion Stimulates Muscle Myofibrillar Protein Synthesis following Resistance Exercise in Humans — Jackman SR, Witard OC, Philp A, et al. (2017) (Front Physiol 8:390) อ่านงานวิจัยเต็ม
- 15 Isolated Leucine and Branched-Chain Amino Acid Supplementation for Enhancing Muscular Strength and Hypertrophy: A Narrative Review — Plotkin DL, Delcastillo K, Van Every DW, et al. (2021) (Int J Sport Nutr Exerc Metab 31(3):292-301) อ่านงานวิจัยเต็ม
- 16 Branched-chain amino acid supplementation and exercise-induced muscle damage in exercise recovery: A meta-analysis of randomized clinical trials — Rahimi MH, Shab-Bidar S, Mollahosseini M, Djafarian K (2017) (Nutrition 42:30-36) อ่านงานวิจัยเต็ม
- 17 Effect of branched-Chain Amino Acid Supplementation on Muscle Soreness following Exercise: A Meta-Analysis — Fedewa MV, Spencer SO, Williams TD, et al. (2019) (Int J Vitam Nutr Res 89(5-6):348-356) อ่านงานวิจัยเต็ม
- 18 The effect of glutamine supplementation on athletic performance, body composition, and immune function: A systematic review and a meta-analysis of clinical trials — Ramezani Ahmadi A, Rayyani E, Bahreini M, Mansoori A (2019) (Clin Nutr 38(3):1076-1091) อ่านงานวิจัยเต็ม
- 19 Enteral glutamine supplementation in critically ill patients: a systematic review and meta-analysis — van Zanten AR, Dhaliwal R, Garrel D, Heyland DK (2015) (Crit Care 19(1):294) อ่านงานวิจัยเต็ม
- 20 Branched-chain amino acids for people with hepatic encephalopathy — Gluud LL, Dam G, Les I, et al. (2017) (Cochrane Database Syst Rev 5:CD001939) อ่านงานวิจัยเต็ม
- 21 Changes in Kidney Function Do Not Differ between Healthy Adults Consuming Higher- Compared with Lower- or Normal-Protein Diets: A Systematic Review and Meta-Analysis — Devries MC, Sithamparapillai A, Brimble KS, et al. (2018) (J Nutr 148(11):1760-1775) อ่านงานวิจัยเต็ม
- 22 Common questions and misconceptions about protein supplementation: what does the scientific evidence really show? — Antonio J, Evans C, Ferrando AA, et al. (2024) (J Int Soc Sports Nutr 21(1):2341903) อ่านงานวิจัยเต็ม
- 23 The impact of tryptophan supplementation on sleep quality: a systematic review, meta-analysis, and meta-regression — Sutanto CN, Loh WW, Kim JE (2022) (Nutr Rev 80(2):306-316) อ่านงานวิจัยเต็ม
- 24 Association of l-Arginine Supplementation with Markers of Endothelial Function in Patients with Cardiovascular or Metabolic Disorders: A Systematic Review and Meta-Analysis — Rodrigues-Krause J, Krause M, Rocha IMGD, et al. (2018) (Nutrients 11(1):15) อ่านงานวิจัยเต็ม
- 25 Supplementing Glycine and N-Acetylcysteine (GlyNAC) in Older Adults Improves Glutathione Deficiency, Oxidative Stress, Mitochondrial Dysfunction, Inflammation, Physical Function, and Aging Hallmarks: A Randomized Clinical Trial — Kumar P, Liu C, Suliburk J, et al. (2023) (J Gerontol A Biol Sci Med Sci 78(1):75-89) อ่านงานวิจัยเต็ม