ความงาม

มะเร็งผิวหนัง 3 ชนิด ABCDE ตรวจไฝ และเมื่อไรต้องพบแพทย์

มะเร็งผิวหนังเป็นกลุ่มมะเร็งจากเซลล์ต่างชนิดในผิวหนัง ซึ่งมีพฤติกรรมต่างกันมากทั้งความเร็วในการโต โอกาสลุกลาม และอันตราย ภาพรวมปี 2564 พบผู้ป่วยเมลาโนมา 2.3 ล้านราย เสียชีวิต 61,500 ราย มะเร็งสความัสเซลล์ 2.8 ล้านราย เสียชีวิต 56,900 ราย ส่วนเบซัลเซลล์ 2.2 ล้านรายแต่เสียชีวิตน้อยมาก[1]

สิ่งที่เปลี่ยนผลลัพธ์มากที่สุดคือระยะที่ตรวจพบ ผู้ป่วยเมลาโนมาไทยมีความหนาก้อนมัธยฐาน 2.9 มิลลิเมตร ร้อยละ 56.1 มาด้วยระยะที่ 2 และอัตรารอดชีพ 5 ปีเพียงร้อยละ 38.3[4] บทนี้จึงตอบว่า จุดแบบไหนต้องสงสัย ตรวจตัวเองอย่างไร และกันแดดได้ผลแค่ไหน

มะเร็งผิวหนังมี 3 ชนิดหลัก และอันตรายไม่เท่ากัน

มะเร็งผิวหนังชนิดเบซัลเซลล์ (basal cell carcinoma) พบบ่อยที่สุด เกิดจากเซลล์ชั้นฐานของหนังกำพร้า โตช้าและแทบไม่แพร่กระจาย อัตราเสียชีวิตต่ำมาก[2] แต่ก้อนที่โตค้างจะกัดกินเนื้อเยื่อรอบข้าง

มะเร็งผิวหนังชนิดสความัสเซลล์ (squamous cell carcinoma) คิดเป็นร้อยละ 20–50 ของมะเร็งผิวหนังทั้งหมด และแพร่กระจายได้จริง โดยเฉพาะเมื่อก้อนหนา ลุกลามเลยชั้นไขมัน หรือเกิดในผู้ที่ภูมิคุ้มกันต่ำ ผู้ป่วยระยะจำกัด 5,205 รายพบว่ากลุ่มที่มีภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่องมีอัตราเสียชีวิตสูงกว่าเกือบสองเท่า (อัตราความเสี่ยง 1.85 เท่า)[17]

มะเร็งผิวหนังชนิดเมลาโนมา (melanoma) เกิดจากเมลาโนไซต์ซึ่งสร้างเม็ดสี พบน้อยที่สุดแต่เป็นสาเหตุการเสียชีวิตส่วนใหญ่ ในสหรัฐฯ อัตรารอดชีพ 5 ปีของผู้ที่แพร่กระจายอยู่ที่ร้อยละ 35 เพิ่มจากร้อยละ 16 ในทศวรรษ 2530[5] การพยากรณ์โรคขึ้นกับความหนาของก้อน การเกิดแผล (ulceration) จำนวนไมโทซิส และการแพร่ไปต่อมน้ำเหลือง ตามระบบ AJCC ฉบับที่ 8[6]

ตารางเทียบ 3 ชนิด: ลักษณะเริ่มต้น ตำแหน่ง และเกณฑ์ส่งต่อ

ชนิด ลักษณะเริ่มต้นที่เห็น ตำแหน่งที่พบบ่อย การแพร่กระจาย การรักษาหลัก เกณฑ์ส่งต่อ
เบซัลเซลล์ ตุ่มใสหรือมันวาว ขอบยกนูนเห็นเส้นเลือดฝอย อาจมีแผลตรงกลางที่หายแล้วกลับเป็นซ้ำ ใบหน้า จมูก เปลือกตา แก้ม หลังหู แทบไม่แพร่ แต่กัดกินเนื้อเยื่อรอบข้าง ผ่าตัดเอาให้พ้นขอบ ก้อนโตใกล้ตา จมูก หรือโตเร็วผิดปกติ
สความัสเซลล์ ผิวแข็งเป็นสะเก็ด ตุ่มแดงขรุขระ แผลหายช้าและมีเลือดออกง่าย ใบหน้า หู หลังมือ แขน หนังศีรษะที่ไม่มีผม แพร่ไปต่อมน้ำเหลืองได้ โดยเฉพาะก้อนหนาหรือภูมิคุ้มกันต่ำ ผ่าตัด บางรายใช้รังสีรักษาร่วม ก้อนหนาโตเร็ว มีเลือดออก หรือภูมิคุ้มกันกด
เมลาโนมา จุดสีน้ำตาลหรือดำที่เปลี่ยนขนาด สี ขอบ หรือรูปทรง หลัง ขา ฝ่าเท้า เล็บ เยื่อบุ แพร่ไปต่อมน้ำเหลืองและอวัยวะอื่นได้ตั้งแต่ก้อนยังเล็ก ผ่าตัดกว้างร่วมกับประเมินต่อมน้ำเหลือง สงสัยทุกครั้งที่เข้าเกณฑ์ ABCDE หรือเปลี่ยนใหม่

ตารางนี้เป็นกรอบคิด ไม่ใช่เครื่องวินิจฉัย ถ้าตรงกับตารางนี้ให้ถือว่าเข้าเกณฑ์ต้องให้แพทย์ดู

ABCDE: วิธีตรวจไฝที่ใช้ได้จริงใน 1 นาที

ABCDE เป็นตัวช่วยจำที่หัวใจอยู่ที่การเทียบไฝกับไฝอื่นในตัวและดูการเปลี่ยนแปลงตามเวลา

ตัวอักษร หมายถึง สิ่งที่ต้องดู
A — Asymmetry ไม่สมมาตร ลากเส้นผ่านกึ่งกลางแล้วสองข้างไม่เหมือนกัน
B — Border ขอบไม่เรียบ ขอบหยัก เป็นแฉก หรือเบลอไม่ชัด
C — Color สีไม่สม่ำเสมอ มีตั้งแต่สองสีขึ้นไปในจุดเดียว เช่น น้ำตาลอ่อน น้ำตาลเข้ม ดำ แดง หรือเทา
D — Diameter เส้นผ่านศูนย์กลาง ใหญ่กว่า 6 มิลลิเมตร แต่ไฝที่เล็กกว่านี้ก็เป็นมะเร็งได้
E — Evolving เปลี่ยนแปลง โตขึ้น เปลี่ยนสี เปลี่ยนขอบ คัน เจ็บ หรือมีเลือดออก ซึ่งสำคัญที่สุด

งานศึกษาที่ให้แพทย์ผิวหนัง 135 คนประเมินรอยโรค 4,036 ชิ้นพบว่า การตัดสินใจอาศัยภาพรวมและการเทียบกับไฝอื่นของคนคนนั้น มากกว่าการไล่คะแนนทีละตัวอักษร[12] แนวคิดนี้เรียกว่า ugly duckling sign คือไฝที่หน้าตาไม่เหมือนไฝอื่นในตัว แม้ไม่เข้าเกณฑ์ ABCDE ก็ยังควรให้แพทย์ดู

ข้อแรก ABCDE ออกแบบจากรอยโรคบนผิวที่ถูกแดด จึงใช้ได้ไม่ดีกับฝ่าเท้า ฝ่ามือ และเล็บ การวิเคราะห์อภิมานของมะเร็งฝ่าเท้าชนิด acral lentiginous melanoma 41 งานพบ parallel ridge pattern ร้อยละ 79.6 ในมะเร็ง เทียบกับร้อยละ 0.6 ในไฝธรรมดา[9] และมีเครื่องมือเฉพาะอย่าง CUBED สำหรับรอยโรคที่เท้า[11] ข้อที่สอง คนผิวสีเข้มมีอุบัติการณ์ต่ำกว่าแต่โอกาสเสียชีวิตสูงกว่า เพราะก้อนมักเกิดที่ฝ่าเท้า เยื่อบุ และใต้เล็บ[8] ข้อที่สาม ABCDE ไม่ได้ใช้ตัดสินว่าไม่เป็นมะเร็ง แต่ใช้ตัดสินว่าควรไปให้ใครดู

คำเตือนด้านความปลอดภัย (อ่านก่อนใช้): บทความนี้ให้ข้อมูลเพื่อช่วยตัดสินใจ ไม่สามารถวินิจฉัยรอยโรคจากรูปถ่ายหรือคำบรรยายได้ ถ้ามีจุดที่เข้าเกณฑ์ ABCDE หรือเปลี่ยนแปลงเร็ว ควรพบแพทย์ผิวหนังหรือศูนย์มะเร็ง ไม่ควรจี้ เลเซอร์ หรือใช้สารลอกจุดดำด้วยตัวเอง เพราะจะทำให้ไม่เหลือเนื้อเยื่อให้ตรวจและทำให้การวินิจฉัยล่าช้า

สัญญาณที่คนไทยมองข้าม: จุดที่ฝ่าเท้า เล็บ และแผลไม่หาย

ในผู้ป่วยเมลาโนมาคนไทยจากโรงพยาบาลรามาธิบดี มะลาโนมาชนิด acral lentiginous ซึ่งเกิดที่ฝ่าเท้า ฝ่ามือ และใต้เล็บ เป็นชนิดที่พบบ่อยที่สุดถึงร้อยละ 76.7 และผู้ป่วยส่วนใหญ่มาด้วยระยะที่ 2 แล้ว[4] การรอให้เห็นไฝที่หลังก่อนจึงพลาดจุดเสี่ยงหลักของคนไทย ทะเบียนมะเร็งสงขลาพบอุบัติการณ์ในผู้ชายลดลงปีละ 2.24%[7]

จุดที่ขึ้นใหม่บนฝ่าเท้าควรสงสัยเมื่อโตขึ้น ขอบไม่ชัด มีหลายสี หรือเจ็บและคัน และควรตรวจด้วยกล้องส่องขยายผิวมากกว่ารอสังเกต เพราะรูปแบบที่บ่งชี้มะเร็งคือลายเส้นสีเข้มเรียงขนานตามสันผิว ซึ่งตาเปล่าแยกได้ยาก[9]

ที่เล็บ ให้สังเกตเส้นสีดำตามยาวที่ลามจากปลายเล็บถึงโคนเล็บหรือเลยไปถึงหนังรอบเล็บ ซึ่งเรียกว่า Hutchinson sign งานศึกษาในผู้ป่วยมะลาโนมาใต้เล็บ 123 รายพบ Hutchinson sign ร้อยละ 82.9 ขณะที่เล็บเส้นดำจากสาเหตุไม่ร้าย 290 รายมีลักษณะเลียนแบบที่เรียกว่า pseudo-Hutchinson sign ร้อยละ 44.8[10]

แผลเรื้อรังเป็นสัญญาณที่ถูกละเลยมากที่สุด แผลหรือแผลเป็นเดิมที่เริ่มมีแผลเปิดใหม่ ไม่หายใน 4 สัปดาห์ และโตขึ้นเรื่อย ๆ อาจเป็นมะเร็งสความัสเซลล์ในแผลเป็นหรือ Marjolin ulcer การวิเคราะห์อภิมาน 51 งานผู้ป่วย 2,388 รายพบว่าร้อยละ 95.7 เป็นมะเร็งสความัสเซลล์ ระยะเวลาตั้งแต่แผลเดิมจนเป็นมะเร็งมีค่ามัธยฐาน 29.5 ปี[13]

ปัจจัยเสี่ยงที่ควบคุมได้และไม่ได้

ปัจจัยที่ควบคุมได้ชัดที่สุดคือรังสีอัลตราไวโอเลตจากแดดและเครื่องอาบแดด การวิเคราะห์อภิมาน 36 งานพบว่าผู้ที่เคยใช้เครื่องอาบแดดเสี่ยงเมลาโนมาสูงกว่า 1.27 เท่า และสูงขึ้นเป็น 1.75 เท่าในกลุ่มที่ป่วยก่อนอายุ 50 ปี[14]

จำนวนไฝเป็นปัจจัยที่วัดได้ชัดเจน ผู้มีไฝธรรมดา 101–120 เม็ดเสี่ยงสูงกว่าผู้ที่มีน้อยกว่า 15 เม็ด 6.89 เท่า และคนที่มีไฝผิดปกติ 5 เม็ดเสี่ยงสูงกว่าคนที่ไม่มี 6.36 เท่า[15] ประวัติครอบครัวก็สำคัญ คนที่มีญาติสายตรงเป็นเมลาโนมาควรแจ้งแพทย์และเริ่มตรวจผิวแต่เนิ่น ๆ

ภาวะภูมิคุ้มกันกดเป็นปัจจัยที่มักถูกมองข้าม ผู้รับการปลูกถ่ายอวัยวะที่ใช้ยากดภูมิระยะยาวเสี่ยงสูงมาก ในกลุ่มผู้รับการถ่าย 395 รายที่ติดตามระหว่างปี 2553–2566 พบร้อยละ 38.2 พัฒนามะเร็งผิวหนังชนิดลุกลาม และกลุ่มเสี่ยงสูงมีอัตราเสี่ยงสูงกว่ากลุ่มเสี่ยงต่ำถึง 11.90 เท่า[16] ผู้ที่ใช้ยากดภูมิจากโรคอื่นก็ควรแจ้งแพทย์และตรวจผิวเป็นประจำ

กันแดดลดความเสี่ยงจริงไหม: หลักฐานระดับไหน

คำตอบคือ กันแดดลดความเสี่ยงมะเร็งสความัสเซลล์ โดยมีหลักฐานจากการทดลองแบบสุ่ม และบอกเป็นนัยสำหรับเมลาโนมา แต่ยังไม่หนักแน่นเท่าชนิดแรก

หลักฐานชิ้นสำคัญคือการทดลองชุมชนที่เมืองนัมบูร์ ออสเตรเลีย สุ่มผู้อยู่อาศัย 1,621 คนให้ทากันแดด SPF 15 ขึ้นไปทุกวันบริเวณศีรษะ คอ แขน และมือ เทียบกับการทาตามสมัครใจ ติดตาม 4.5 ปี ผลคือมะเร็งสความัสเซลล์ที่เกิดใหม่ลดลงอย่างมีนัยสำคัญ (อัตราส่วน 0.61) แต่ไม่พบผลต่อเบซัลเซลล์[18]

การติดตามต่อเนื่อง 10 ปีพบผู้ป่วยเมลาโนมาใหม่ 11 รายในกลุ่มทากันแดดทุกวัน เทียบกับ 22 รายในกลุ่มทาตามสมัครใจ (อัตราความเสี่ยง 0.50 ช่วงความเชื่อมั่นร้อยละ 95 เท่ากับ 0.24–1.02) และเมื่อนับเฉพาะชนิดลุกลามพบ 3 รายเทียบกับ 11 ราย[19] ช่วงความเชื่อมั่นของผลรวมยังคร่อมเลข 1 ผลนี้จึงบอกว่าอาจได้ประโยชน์ ไม่ใช่ยืนยันว่าป้องกันได้แน่นอน

อีกด้านหนึ่ง การวิเคราะห์อภิมาน 23 งานกลับพบความสัมพันธ์ที่ไม่มีนัยสำคัญทางสถิติ (odds ratio 0.98) และมีอคติจากการเลือกกลุ่มตัวอย่างสูง[20] นี่คือข้อจำกัดของงานศึกษาสังเกต เพราะคนที่ทากันแดดมักทำกิจกรรมกลางแจ้งมากกว่า

ตรวจตัวเองเดือนละครั้ง: ขั้นตอนและสิ่งที่ต้องบันทึก

เริ่มจากยืนหน้ากระจก ตรวจใบหน้า หู หลังหู และหนังศีรษะโดยหวีแสกผมเป็นช่อ ๆ แล้วไล่ลงมาที่คอ หน้าอก ท้อง แขน ใช้กระจกบานที่สองหรือให้คนในบ้านช่วยส่องบริเวณหลัง จากนั้นตรวจมือ ซอกนิ้ว ใต้เล็บ แล้วจึงตรวจขา เท้า ฝ่าเท้า ส้นเท้า ซึ่งคนไทยพลาดมาก[4]

สิ่งที่ต้องบันทึกมีสี่อย่าง คือตำแหน่งของจุด ขนาดหรือรูปที่ถ่ายคู่กับวัตถุที่วัดขนาดได้ วันเดือนปีที่ถ่าย และลักษณะที่เปลี่ยนไปจากครั้งก่อน

คนทั่วไปที่ไม่มีปัจจัยเสี่ยงอาจตรวจเดือนละครั้งหรือทุกสองเดือน ส่วนคนที่มีไฝมากกว่า 50 เม็ด มีไฝผิดปกติ ประวัติครอบครัว หรือเคยเป็นมะลาโนมา ควรตรวจทุกเดือนและให้แพทย์ตรวจทั้งตัวปีละครั้งหรือตามนัด การตรวจตัวเองยังยืนยันไม่ได้ชัดว่าลดการเสียชีวิตได้มากน้อยเพียงใด จึงเป็นการเสริมการตรวจโดยแพทย์ ไม่ใช่การแทนที่

พบแพทย์แล้วเกิดอะไรขึ้น: dermoscopy และการตัดชิ้นเนื้อ

แพทย์จะซักประวัติและดูรอยโรคด้วยตาเปล่า แล้วใช้เครื่องส่องขยายผิว (dermoscopy) ซึ่งเห็นโครงสร้างใต้ผิวชัดกว่าตาเปล่า การวิเคราะห์อภิมาน 9 งานที่ทำในคลินิกจริงพบว่า dermoscopy แม่นยำกว่าการดูด้วยตาเปล่า (relative diagnostic odds ratio 15.6)[22] และการทบทวนของ Cochrane ยืนยันผลเดียวกัน[23]

ถ้ายังสงสัย แพทย์จะตัดชิ้นเนื้อไปตรวจทางพยาธิวิทยา ซึ่งเป็นมาตรฐานที่ยืนยันได้ การตัดแบบ excisional คือตัดเอารอยโรคทั้งก้อนออกพร้อมขอบบางส่วน ให้ข้อมูลความหนาครบที่สุดและเป็นมาตรฐานสำหรับเมลาโนมา ส่วนการตัดแบบ shave หรือ punch มีข้อจำกัดเรื่องการประเมินความหนา สิ่งที่ห้ามทำระหว่างรอผลคือจี้ เลเซอร์ หรือใช้สารเคมีลอกจุดนั้น เพราะจะทำลายเนื้อเยื่อที่ต้องใช้ตรวจ[24] ผลชิ้นเนื้อมักรอหนึ่งถึงสองสัปดาห์

การรักษาโดยสรุปตามระยะ

มะเร็งผิวหนังระยะแรกเกือบทั้งหมดรักษาด้วยการผ่าตัด ขอบเขตการตัดขึ้นกับชนิดและความหนา สำหรับเมลาโนมา การทบทวนอย่างเป็นระบบพบว่าการตัดขอบ 1 เซนติเมตรให้ผลเรื่องการกลับเป็นซ้ำไม่ต่างจาก 2 เซนติเมตร (odds ratio 0.846)[27] และมะลาโนมาที่ฝ่าเท้าซึ่งพบบ่อยในคนไทย การศึกษา 336 รายในญี่ปุ่นพบว่าขอบ 1 เซนติเมตรไม่ได้ทำให้การรอดชีพแย่ลง[28]

สำหรับเบซัลเซลล์และสความัสเซลล์ การผ่าตัดแบบ Mohs ซึ่งตรวจขอบด้วยกล้องจุลทรรศน์ระหว่างผ่าตัดให้อัตรากลับเป็นซ้ำต่ำกว่า การวิเคราะห์อภิมาน 17 งานพบร้อยละ 3.1 สำหรับ Mohs เทียบกับร้อยละ 5.3 สำหรับการผ่าตัดปกติ (ความเสี่ยงสัมพัทธ์ 0.48)[25]

ในรายที่ผ่าตัดไม่ได้ แพทย์อาจใช้รังสีรักษา การทบทวนของ Cochrane ซึ่งรวบรวมการทดลองแบบสุ่ม 52 งานสรุปว่ามีหลายทางเลือกที่ได้ผลสำหรับเบซัลเซลล์ระยะจำกัด[26] ก้อนที่ลุกลามหรือกลับเป็นซ้ำอาจใช้ยากลุ่มยับยั้ง hedgehog pathway เช่น vismodegib[2]

มะลาโนมาที่แพร่กระจายแล้ว รักษาหลักด้วยภูมิคุ้มกันบำบัดและยาต้าน BRAF/MEK ตามพันธุกรรมของก้อน การติดตาม 10 ปีของการทดลอง KEYNOTE-006 พบว่าผู้ป่วยระยะลุกลามที่ได้ pembrolizumab มีอัตรารอดชีพ 10 ปีร้อยละ 34.0 เทียบกับร้อยละ 23.6 ในกลุ่มที่ได้ ipilimumab[29] ตัวเลขนี้เป็นค่าเฉลี่ยของกลุ่มผู้ป่วย ไม่ใช่การพยากรณ์รายบุคคล

ความเชื่อผิดที่อันตราย

“ไฝที่ไม่เจ็บไม่ต้องสนใจ” ความเจ็บไม่ใช่เกณฑ์แยกมะเร็ง เมลาโนมาในระยะแรกส่วนใหญ่ไม่มีอาการ สิ่งที่ใช้ได้จริงคือการเปลี่ยนแปลง การรอให้มีอาการจึงมักหมายถึงรอจนก้อนหนา

“ป้ายยาจุดดำให้หลุดแล้วจบ” ผลิตภัณฑ์ลอกจุดดำและสารกัดผิวไม่ได้กำจัดเซลล์มะเร็งที่อยู่ลึก แต่ทำให้รอยโรคเสียรูปและเหลือเนื้อเยื่อไม่พอสำหรับตรวจชิ้นเนื้อ ผลคือการวินิจฉัยล่าช้าออกไปเป็นเดือนหรือเป็นปี

“ทากันแดดแล้วจะขาดวิตามินดี” การทดลองในอาสาสมัครกลุ่มละ 20 คนระหว่างพักร้อนหนึ่งสัปดาห์ที่เกาะเตเนริเฟซึ่งมีดัชนี UV สูงมากพบว่า กลุ่มที่ทากันแดด SPF 15 อย่างถูกวิธีมีระดับ 25-hydroxyvitamin D เพิ่มขึ้น 19.0 นาโนโมลต่อลิตรโดยไม่ไหม้แดด เทียบกับกลุ่มที่ทาตามสมัครใจซึ่งเพิ่มขึ้น 28.0 นาโนโมลต่อลิตร[21] การทากันแดดจึงไม่ได้ตัดการสร้างวิตามินดีทั้งหมด ถ้ากังวลเรื่องนี้ วิธีที่ตรวจได้คือตรวจเลือดแล้วเสริมตามคำแนะนำของแพทย์

“ผิวคล้ำเป็นมะเร็งผิวหนังไม่ได้” คนผิวสีเข้มมีอุบัติการณ์ต่ำกว่าแต่มีอัตราเสียชีวิตสูงกว่า เพราะตรวจพบช้ากว่าและก้อนมักเกิดที่ฝ่าเท้าและเยื่อบุ[8] ในไทยซึ่งมะลาโนมาชนิดฝ่าเท้าพบบ่อยที่สุด[4] ความเชื่อนี้จึงปิดกั้นการเฝ้าระวังในกลุ่มที่ต้องการมากที่สุด

ตารางประเมินความเสี่ยงตัวเอง และเมื่อไรควรนัดตรวจ

ให้ตอบคำถามแปดข้อนี้ตามจริง ถ้าตอบใช่ตั้งแต่หนึ่งข้อขึ้นไป ให้ถือว่าอยู่ในกลุ่มที่ควรปรึกษาแพทย์ผิวหนัง

ข้อ คำถาม ถ้าตอบใช่หมายถึง
1 มีไฝหรือจุดที่เปลี่ยนขนาด สี ขอบ หรือรูปทรงใน 6 เดือนที่ผ่านมา ต้องให้แพทย์ดูไม่ว่าอายุเท่าไร
2 มีจุดที่คัน เจ็บ เลือดออก หรือเป็นแผลไม่หายเกิน 4 สัปดาห์ ต้องตัดชิ้นเนื้อเพื่อแยกสาเหตุ
3 มีไฝที่หน้าตาไม่เหมือนไฝอื่นในตัว ควรตรวจด้วย dermoscopy แม้ไม่เข้าเกณฑ์ ABCDE
4 มีไฝธรรมดามากกว่า 50 เม็ด หรือไฝผิดปกติ 5 เม็ดขึ้นไป ความเสี่ยงสูงกว่าคนทั่วไปหลายเท่า
5 มีญาติสายตรงเป็นเมลาโนมาหรือมะเร็งผิวหนัง ควรเริ่มตรวจผิวแต่เนิ่น ๆ และแจ้งแพทย์
6 เคยไหม้แดดรุนแรงจนผิวพองในวัยเด็กหรือวัยรุ่น ความเสี่ยงสะสมสูงขึ้น
7 เคยหรือยังใช้เครื่องอาบแดด ความเสี่ยงเมลาโนมาและมะเร็งผิวหนังสูงขึ้น
8 ใช้ยากดภูมิหรือรับการปลูกถ่ายอวัยวะ ต้องตรวจผิวเป็นประจำตามแผนของแพทย์

คนที่ไม่มีปัจจัยเสี่ยงยังไม่มีหลักฐานเพียงพอจะแนะนำการคัดกรองทั้งตัวเป็นระบบ แต่การตรวจผิวเมื่อมีอาการหรือรอยโรคที่สงสัยควรทำทุกวัย ส่วนคนที่มีปัจจัยเสี่ยงตั้งแต่สองข้อควรขอรับการตรวจจากแพทย์ผิวหนังเมื่ออายุ 20–30 ปี หรือเร็วกว่านั้นถ้ามีประวัติครอบครัวชัดเจน

การขอรับการตรวจในไทยทำได้โดยไปที่แผนกผิวหนังของโรงพยาบาลรัฐหรือเอกชน แล้วแจ้งว่ามีจุดที่เปลี่ยนหรือมีปัจจัยเสี่ยง แพทย์จะประเมินและส่งตรวจเพิ่มตามข้อบ่งชี้ ควรถ่ายรูปจุดนั้นไว้หลายมุมและจดวันที่เริ่มเห็นความเปลี่ยนแปลง

คำถามที่พบบ่อย

ไฝแบบไหนที่ต้องไปตรวจ

ไฝที่โตขึ้น เปลี่ยนสีหรือขอบ ไม่สมมาตร มีหลายสีในจุดเดียว หรือคันเจ็บและเลือดออก รวมถึงไฝที่หน้าตาไม่เหมือนไฝอื่นในตัว[12]

มะเร็งผิวหนังระยะแรกมีอาการอย่างไร

ส่วนใหญ่ไม่มีอาการนอกจากรอยโรคที่เปลี่ยนไป เบซัลเซลล์มักเป็นตุ่มมันวาวมีเส้นเลือดฝอย สความัสเซลล์อาจเป็นแผลหรือสะเก็ดที่หายช้า ส่วนเมลาโนมาเป็นจุดสีที่เปลี่ยนขนาดหรือสี[2][3]

ABCDE คืออะไร ใช้อย่างไร

ABCDE ย่อจาก Asymmetry, Border, Color, Diameter และ Evolving ใช้ดูไฝทีละจุดเทียบกับไฝอื่นในตัว ข้อ E คือการเปลี่ยนแปลงซึ่งสำคัญที่สุด ไม่ควรใช้ตัดสินว่าไม่เป็นมะเร็ง[12]

กันแดดป้องกันมะเร็งผิวหนังได้จริงไหม

หลักฐานชัดที่สุดคือมะเร็งสความัสเซลล์ ซึ่งการทดลองแบบสุ่มพบว่าการทากันแดดทุกวันลดก้อนที่เกิดใหม่ (อัตราส่วน 0.61)[18] ส่วนเมลาโนมาพบผลไปในทางลดลงแต่ยังมีนัยสำคัญไม่พอ[19] และงานศึกษาสังเกตยังสรุปไม่ได้[20]

คนผิวคล้ำเป็นมะเร็งผิวหนังได้หรือไม่

ได้ แม้อุบัติการณ์ต่ำกว่าแต่โอกาสเสียชีวิตสูงกว่าเพราะตรวจพบช้ากว่า และก้อนมักเกิดที่ฝ่าเท้าและเยื่อบุซึ่งถูกมองข้าม[8] ในคนไทยมะลาโนมาชนิดฝ่าเท้าคิดเป็นสัดส่วนสูงที่สุด[4]

ป้ายยาจุดดำที่ร้านขายยาอันตรายไหม

อันตรายเพราะทำให้การวินิจฉัยล่าช้า สารลอกและสารกัดผิวไม่ได้กำจัดเซลล์มะเร็งที่อยู่ลึก แต่ทำให้รอยโรคเสียรูปและเหลือเนื้อเยื่อไม่พอสำหรับตรวจชิ้นเนื้อ

มะเร็งผิวหนังรักษาหายไหม

ระยะแรกที่ยังไม่แพร่กระจายรักษาให้หายได้ด้วยการผ่าตัดเป็นส่วนใหญ่ ทั้งเบซัลเซลล์ สความัสเซลล์ และเมลาโนมาที่ก้อนยังบาง[25][27] ส่วนระยะลุกลาม การรักษามีเป้าหมายควบคุมโรคและยืดชีวิต ซึ่งผลลัพธ์ต่างกันมากในแต่ละคน[29]

ต้องตรวจผิวหนังปีละครั้งหรือเปล่า

คนที่ไม่มีปัจจัยเสี่ยงยังไม่มีหลักฐานพอจะแนะนำการคัดกรองทั้งตัวเป็นระบบ แต่ผู้มีปัจจัยเสี่ยงตั้งแต่สองข้อ ใช้ยากดภูมิ มีประวัติครอบครัว หรือเคยเป็นมะลาโนมา ควรให้แพทย์ตรวจทั้งตัวปีละครั้งหรือตามนัด[16][25]

สรุป

มะเร็งผิวหนังสามชนิดมีอันตรายไม่เท่ากัน เบซัลเซลล์โตช้าและแทบไม่แพร่กระจาย สความัสเซลล์แพร่กระจายได้และอันตรายขึ้นเมื่อภูมิคุ้มกันต่ำ ส่วนเมลาโนมาพบน้อยแต่เป็นสาเหตุการเสียชีวิตหลัก[1][2][3] ในไทยจุดที่พลาดบ่อยคือฝ่าเท้าและใต้เล็บ ซึ่งเป็นตำแหน่งที่มะลาโนมาพบบ่อยถึงร้อยละ 76.7[4]

เครื่องมือที่ใช้ได้จริงคือ ABCDE ร่วมกับ ugly duckling sign ซึ่งใช้คัดกรองว่าควรไปพบแพทย์ ไม่ใช่ยืนยันว่าไม่เป็นมะเร็ง[12] การวินิจฉัยที่แน่นอนต้องอาศัย dermoscopy และการตัดชิ้นเนื้อ[22][24] ส่วนเรื่องกันแดด หลักฐานชัดสำหรับมะเร็งสความัสเซลล์ ชัดเจนน้อยกว่าสำหรับเมลาโนมา และการทากันแดดไม่ได้ทำให้ขาดวิตามินดี[18][19][21]

แหล่งอ้างอิง