ไบโพลาร์: อาการสองขั้ว การรักษา และเมื่อไรต้องพบจิตแพทย์

ไบโพลาร์ (bipolar disorder) คือโรคทางอารมณ์ที่มีช่วงอารมณ์สูงผิดปกติ (แมเนียหรือไฮโปแมเนีย) สลับกับช่วงอารมณ์ต่ำ (ซึมเศร้า) ไม่ใช่แค่อารมณ์แปรปรวนหรือบุคลิกภาพแปรปรวน แต่เป็นการเปลี่ยนแปลงของอารมณ์ พลังงาน และการนอนที่กระทบงาน ความสัมพันธ์ และความปลอดภัยของผู้ป่วย[1][2]

บทนี้ตอบว่าไบโพลาร์ต่างจากซึมเศร้าอย่างไร วินิจฉัยและรักษาด้วยอะไร และอยู่กับโรคได้อย่างไรไม่ให้กำเริบซ้ำ รวมถึงเกณฑ์ที่ต้องพบจิตแพทย์ทันที เพราะโรคนี้ควบคุมได้ แต่การหยุดยาเองเป็นสาเหตุที่พบบ่อยที่สุดของการกลับเป็นซ้ำรุนแรงขึ้น[1][6]

ไบโพลาร์คืออะไร

ไบโพลาร์ครอบคลุมพลังงาน การนอน ความคิด และพฤติกรรม ไม่ใช่แค่อารมณ์ ช่วงอารมณ์สูงผู้ป่วยอาจนอนน้อยแต่ไม่เพลีย พูดมาก และตัดสินใจเสี่ยง ช่วงอารมณ์ต่ำจะเศร้า หมดความสนใจ และอ่อนเพลีย ระหว่างสองช่วงหลายคนกลับมาใช้ชีวิตได้ตามปกติ ซึ่งทำให้โรคนี้ถูกมองข้ามง่าย[1][2]

คำว่าไบโพลาร์หมายถึงสองขั้ว แต่ไม่ได้แปลว่าทุกคนมีสองขั้วเท่ากัน บางคนมีแมเนียชัดแต่ซึมเศร้าน้อย บางคนซึมเศร้าหนักและมีเพียงช่วงอารมณ์ขึ้นเล็กน้อยที่คนรอบข้างมองว่าเป็น “ช่วงที่ขยันและมีความสุข” การวินิจฉัยจึงต้องอาศัยประวัติระยะยาว ไม่ใช่การประเมินในวันเดียว[2][3]

ชนิดของไบโพลาร์: type I, type II และ cyclothymia ต่างกันตรงไหน

เกณฑ์ที่ใช้แยกชนิดคือความรุนแรงและระยะเวลาของช่วงอารมณ์ขึ้น ไม่ใช่ความรุนแรงของซึมเศร้า

ชนิดที่ 2 ไม่ใช่ “ไบโพลาร์เบา” ผู้ป่วยมีสัดส่วนวันที่ป่วยด้วยซึมเศร้ามาก และมีความเสี่ยงฆ่าตัวตายที่ต้องระวังเช่นกัน การแยกชนิดมีผลต่อการเลือกยา เพราะยาบางกลุ่มเหมาะกับแมเนียมากกว่า ขณะที่บางกลุ่มเด่นเรื่องป้องกันซึมเศร้า[6][7]

rapid cycling คือมี episode อย่างน้อย 4 ครั้งใน 12 เดือน พบราว 22–36% และสัมพันธ์กับการตอบสนองต่อยาที่แย่ลง[10]

อาการช่วงแมเนีย/ไฮโปแมเนีย: 7 ข้อที่ต้องรู้

แมเนียไม่ได้แปลว่า “อารมณ์ดี” อย่างเดียว บางคนหงุดหงิดมากและทะเลาะกับคนรอบข้างง่าย

1. นอนน้อยแต่ไม่เพลีย นอน 2–3 ชั่วโมงแล้วยังมีพลัง หรือนอนไม่หลับหลายวันโดยไม่รู้สึกง่วง
2. พูดเร็ว พูดมาก พูดเร็วจนคนฟังตามไม่ทัน หรือพูดข้ามเรื่อง
3. ความคิดแล่น วางแผนหลายเรื่องพร้อมกันแต่ทำไม่จบ
4. รู้สึกว่าตัวเองเก่งหรือพิเศษเกินจริง เชื่อว่ามีความสามารถที่คนอื่นไม่เห็น
5. ใช้จ่ายเกินตัวหรือตัดสินใจเสี่ยง ซื้อของราคาสูง ลงทุนเกินตัว หรือขับรถเร็ว
6. ความต้องการทางเพศเพิ่มชัดเจน อาจมีพฤติกรรมทางเพศที่เสี่ยงกว่าปกติ
7. หงุดหงิด วุ่นวาย อยู่ไม่นิ่ง โกรธง่าย และทำกิจกรรมตลอดเวลาโดยไม่หยุด

การจะเรียกช่วงนี้ว่าเป็น episode ต้องมีอาการอย่างน้อย 3 ข้อ (หรือ 4 ข้อ ถ้าอารมณ์หลักคือหงุดหงิด) ต่อเนื่องเกือบทุกวัน นานอย่างน้อย 1 สัปดาห์สำหรับแมเนีย หรือ 4 วันสำหรับไฮโปแมเนีย[3]

ไฮโปแมเนียรุนแรงน้อยกว่า ไม่มีอาการทางจิต และไม่ถึงขั้นทำให้งานหรือความสัมพันธ์พังทลาย ถ้ารุนแรงจนต้องนอนโรงพยาบาลหรือมีอาการหลงผิด ให้ถือว่าเป็นแมเนีย[3]

อาการช่วงซึมเศร้าในไบโพลาร์ ต่างจากโรคซึมเศร้าธรรมดา

ช่วงซึมเศร้าของไบโพลาร์หน้าตาเหมือนซึมเศร้าทั่วไป ความแตกต่างอยู่ที่ประวัติและรูปแบบระยะยาว

จุดที่ช่วยแยกมากที่สุดคือการถามย้อนหลังว่าผู้ป่วยเคยมีช่วงอารมณ์สูง พลังงานเยอะ หรือใช้จ่ายมากเกินปกติหรือไม่ เพราะคำตอบเปลี่ยนการรักษาทั้งแผน ผู้ป่วยจำนวนมากจำช่วงนั้นได้แต่ไม่คิดว่าเป็นอาการ[2][8]

ความเสี่ยงหลังคลอดเป็นจุดที่ต้องเน้น งานศึกษาในหญิงตั้งครรภ์ 2,252 ครั้งพบว่าผู้ป่วยไบโพลาร์มี episode ระหว่างตั้งครรภ์ 23% และหลังคลอด 52% เทียบกับ 4.6% และ 30% ในผู้ป่วยซึมเศร้าทั่วไป[22]

ทำไมวินิจฉัยช้าและผิดบ่อย

การวินิจฉัยใช้เวลาหลายปี งานสำรวจผู้ป่วย 600 คนพบว่า 69% เคยได้การวินิจฉัยผิด โดยผิดเป็นซึมเศร้าบ่อยที่สุด ผู้ป่วยปรึกษาแพทย์เฉลี่ย 4 คนก่อนได้การวินิจฉัยที่ถูก และกว่าหนึ่งในสามรอ 10 ปีขึ้นไป[8]

สาเหตุแรกคือผู้ป่วยมักมาพบแพทย์ตอนซึมเศร้า ไม่ได้บอกว่ามีช่วงอารมณ์สูง เพราะช่วงไฮโปแมเนียหลายคนรู้สึกดีและไม่คิดว่าเป็นปัญหา สาเหตุที่สองคืออาการอื่นบดบัง เช่น โรควิตกกังวล การใช้สารเสพติด หรือสมาธิสั้น[1][5] สาเหตุที่สามคือโรคทางกายที่ทำให้อารมณ์และพลังงานเปลี่ยน เช่น ไทรอยด์เป็นพิษ การใช้สเตียรอยด์ และสารกระตุ้น ต้องถูกตัดออกก่อน[2]

ยาแก้ซึมเศร้าอาจกระตุ้นอารมณ์ขึ้นหรือวงจรที่เร็วขึ้นได้ งานวิเคราะห์เครือข่ายล่าสุดไม่พบความเสี่ยงชัดเจนเมื่อเทียบกับยาหลอก แต่คุณภาพหลักฐานต่ำ และแนวทางยังไม่แนะนำให้ใช้เดี่ยว[6][16][17]

การรักษาหลักคือยา “ปรับอารมณ์” ไม่ใช่ยาแก้ซึมเศร้า

ยาหลักคือ mood stabilizer และยาต้านจิตเภทบางตัวที่ออกฤทธิ์คงอารมณ์ ส่วนยาแก้ซึมเศร้าเป็นตัวเสริมในบางกรณี ไม่ใช่แกนหลัก

การเลือกใช้ขึ้นกับว่าอยู่ในช่วงใด อารมณ์หลักเอียงไปทางใด มีโรคไตหรือไทรอยด์หรือไม่ และเคยตอบสนองต่อยาตัวใดมาก่อน แนวทาง CANMAT และสมาคมเภสัชกรรมจิตเวชอังกฤษจัด lithium เป็นตัวเลือกแรกในการคงอารมณ์[6][7][9]

lithium: ยาที่เก่าแก่ที่สุดแต่ยังเป็นมาตรฐาน

lithium ถูกใช้มานานกว่าครึ่งศตวรรษและยังมีหลักฐานแข็งแรงที่สุดตัวหนึ่งในการป้องกันการกลับเป็นซ้ำและลดความเสี่ยงฆ่าตัวตาย การวิเคราะห์อภิมานของการทดลองแบบสุ่ม 48 การศึกษาพบว่า lithium ลดจำนวนผู้เสียชีวิตจากการฆ่าตัวตายได้ชัดเจนเมื่อเทียบกับยาหลอก (odds ratio 0.13, 95% CI 0.03–0.66)[13] และในการศึกษา BALANCE การใช้ lithium ร่วมกับ valproate ลดการกลับเป็นซ้ำได้ดีกว่าการใช้ยาเดี่ยว[14]

ข้อแลกเปลี่ยนคือ lithium มีช่วงการรักษาแคบ ระดับยาที่สัมพันธ์กับการป้องกันการกลับเป็นซ้ำอยู่ราว 0.4–0.8 mmol/L โดยแนวทางปฏิบัติมักใช้ 0.6–0.8 mmol/L และต้องเจาะเลือดตามนัดสม่ำเสมอ[6][12] ต้องตรวจการทำงานของไตและไทรอยด์ก่อนเริ่มและเป็นระยะ ๆ เพราะ lithium ขับออกทางไตและรบกวนฮอร์โมนไทรอยด์[6][11]

ระดับยาเพิ่มจนเป็นพิษได้เมื่อขาดน้ำ อากาศร้อน ท้องเสีย อาเจียน หรือใช้ยาบางกลุ่ม เช่น thiazide, NSAIDs และ ACE inhibitor จึงต้องบอกแพทย์ทุกครั้งที่มียาใหม่ และดื่มน้ำให้พอในวันอากาศร้อน[11]

อาการเป็นพิษที่ต้องไปโรงพยาบาลทันทีคือมือสั่นรุนแรง อาเจียน ท้องเสีย เดินเซ พูดไม่ชัด สับสน ง่วงซึม หรือชัก ซึ่งอาจเริ่มทีละน้อยและถูกมองข้ามว่าเป็นอาการของโรค[11]

สิ่งที่ห้ามทำที่สุดคือหยุด lithium เองเพราะรู้สึกว่าปกติแล้ว การศึกษาพบว่าหลังหยุดยาเร็ว ค่ามัธยฐานเวลากลับเป็นซ้ำสั้นเพียง 4 เดือน เทียบกับ 20 เดือนเมื่อหยุดแบบค่อยเป็นค่อยไป และมีเพียง 1.8% ของผู้ที่หยุดเร็วที่ยังคงคงที่ครบ 3 ปี เทียบกับ 37% ในกลุ่มที่หยุดช้า[15] การเปลี่ยนแปลงใด ๆ จึงต้องอยู่ภายใต้แผนของแพทย์

ยาแก้ซึมเศร้าในไบโพลาร์ใช้คนเดียวไม่ได้

ยาแก้ซึมเศร้าเป็นยาที่คนไข้มักได้มาก่อนการวินิจฉัยไบโพลาร์ เพราะมาด้วยอาการซึมเศร้า แนวทางไม่แนะนำให้ใช้เป็นยาเดี่ยว เพราะเสี่ยงต่อการกระตุ้นอารมณ์ขึ้นและวงจรที่เร็วขึ้น หากจำเป็นต้องใช้ ควรใช้ร่วมกับ mood stabilizer ภายใต้การดูแลของจิตแพทย์[6][16]

งานทดลองในผู้ป่วยไบโพลาร์ชนิดที่ 1 พบว่าการใช้ยาแก้ซึมเศร้าเสริมต่อเนื่อง 52 สัปดาห์ไม่ได้ลดการกลับเป็นซ้ำโดยรวมเมื่อเทียบกับการหยุดที่ 8 สัปดาห์ (31% เทียบกับ 46%) แต่กลุ่มที่ใช้ยาต่อมีอารมณ์ขึ้นหรือไฮโปแมเนีย 12% เทียบกับ 6% ขณะที่ซึมเศร้ากลับเป็นซ้ำน้อยกว่า (17% เทียบกับ 40%)[18] จึงเป็นการชั่งน้ำหนักระหว่างการป้องกันซึมเศร้ากับความเสี่ยงอารมณ์ขึ้น

ข้อปฏิบัติที่ปลอดภัยคือ ห้ามหยุดยาเอง ห้ามซื้อยาแก้ซึมเศร้ากินเอง ห้ามเพิ่มขนาดเองเมื่อรู้สึกแย่ลง และหากเริ่มกระวนกระวาย นอนไม่หลับ ความคิดแล่น หรืออารมณ์พลุ่งพล่านหลังเริ่มยา ให้โทรปรึกษาแพทย์ทันทีโดยไม่หยุดยาเอง

การรักษาที่ไม่ใช่ยา: จิตบำบัดเฉพาะทางและ “การนอนคือยา”

ยาเป็นแกนหลัก แต่การรักษาที่ไม่ใช่ยาช่วยลดการกลับเป็นซ้ำได้จริง จิตบำบัดที่ได้รับการศึกษามากที่สุดคือ interpersonal and social rhythm therapy (IPSRT) ซึ่งเน้นการรักษาจังหวะชีวิตให้สม่ำเสมอ ทั้งเวลาเข้านอน เวลาตื่น เวลากิน และเวลาออกกำลังกาย งานทดลองแบบสุ่มพบว่าผู้ที่ได้ IPSRT มีระยะเวลาก่อนเกิด episode ใหม่นานกว่ากลุ่มควบคุม และจังหวะสังคมที่สม่ำเสมอขึ้นสัมพันธ์กับโอกาสกลับเป็นซ้ำที่ลดลง[19]

family-focused therapy (FFT) เน้นการให้ความรู้แก่ครอบครัว การฝึกสื่อสาร และการแก้ปัญหาร่วมกัน งานทดลองแบบสุ่มในผู้ป่วย 101 คนพบว่ากลุ่มที่ได้ FFT ร่วมกับยามีการกลับเป็นซ้ำ 35% เทียบกับ 54% (hazard ratio 0.38)[20] ส่วน group psychoeducation ก็ลดจำนวนการกลับเป็นซ้ำและจำนวนครั้งที่นอนโรงพยาบาล[21]

สิ่งที่ทำได้เองคือรักษาเวลานอนและเวลาตื่นให้ตรงกันทุกวันรวมถึงวันหยุด เพราะการนอนน้อยเป็นตัวกระตุ้นที่พบบ่อยที่สุดของ episode ใหม่ ควรรับแสงแดดตอนเช้า หลีกเลี่ยงการงีบยาวกลางวัน และเลี่ยงงานกะกลางคืนหากทำได้[19]

ใช้ชีวิตกับไบโพลาร์: ตัวกระตุ้นที่ต้องระวังและแผนล่วงหน้า

ไบโพลาร์เป็นโรคที่ไวต่อการเปลี่ยนแปลงของจังหวะชีวิต ตัวกระตุ้นที่พบบ่อยคือการนอนน้อย แอลกอฮอล์และสารกระตุ้น การเดินทางข้ามเขตเวลา ฤดูกาลที่เปลี่ยน ความเครียดครั้งใหญ่ และการคลอดบุตร แอลกอฮอล์มีปัญหาสองชั้นในผู้ที่ใช้ lithium คือทำให้ขาดน้ำและระดับยาเพิ่มขึ้น และรบกวนการนอนซึ่งเป็นตัวกระตุ้นอารมณ์ขึ้น[11][15]

แผนที่ช่วยได้จริงคือแผนดูแลตนเองที่เขียนไว้ล่วงหน้าขณะอาการยังปกติ ประกอบด้วยสามช่อง คือสัญญาณเตือนของฉัน คนที่ต้องโทร และสิ่งที่ต้องทำ

แผนนี้ควรเขียนตอนอาการคงที่ และให้คนในครอบครัวถือสำเนาไว้ด้วย เพราะในช่วงกำเริบผู้ป่วยอาจไม่เห็นว่าตัวเองผิดปกติ ซึ่งเป็นธรรมชาติของโรค ไม่ใช่การเสแสร้ง[2]

ตั้งครรภ์ ให้นมบุตร และการวางแผนยา

การตั้งครรภ์ต้องวางแผนล่วงหน้ากับจิตแพทย์ ไม่ใช่หยุดยาเองเมื่อรู้ว่าตั้งครรภ์ เพราะทั้งการหยุดยาและการกำเริบมีอันตรายทั้งคู่ งานศึกษาพบว่าหญิงที่หยุด lithium ระหว่างตั้งครรภ์มีอัตรากลับเป็นซ้ำ 52% ภายใน 40 สัปดาห์ เทียบกับ 21% ในปีก่อนหยุดยา และหลังคลอดกลับเป็นซ้ำ 70% เทียบกับ 24% ในกลุ่มที่ไม่ตั้งครรภ์[24]

การวิเคราะห์อภิมานพบความเสี่ยงกำเริบหลังคลอดโดยรวม 35% และเพิ่มเป็น 66% ในผู้ที่ไม่ได้กินยาระหว่างตั้งครรภ์ เทียบกับ 23% ในผู้ที่ใช้ยาป้องกันต่อเนื่อง[23] แนวทางจึงแนะนำให้คงยาที่จำเป็นภายใต้การดูแลของแพทย์ และวางแผนติดตามใกล้ชิดหลังคลอด รวมถึงจัดเวรช่วยดูแลทารกเพื่อให้แม่ได้นอนเป็นช่วง ๆ

ยาบางตัวมีข้อห้ามรุนแรงในตั้งครรภ์ โดยเฉพาะ valproate ซึ่งสัมพันธ์กับความผิดปกติของทารกในครรภ์ แพทย์จึงมักหลีกเลี่ยงในหญิงวัยเจริญพันธุ์ ส่วน lithium มีข้อมูลเรื่องความเสี่ยงความผิดปกติของหัวใจแต่พบได้น้อย ต้องชั่งน้ำหนักกับความเสี่ยงกำเริบหากหยุดยา การตัดสินใจจึงเป็นการเฉพาะราย[6][7][25]

ระหว่างให้นมบุตร ยาบางตัวผ่านน้ำนมในปริมาณที่ต้องติดตาม โดยเฉพาะ lithium ซึ่งต้องวางแผนกับจิตแพทย์และกุมารแพทย์ก่อนคลอด

เมื่อไรต้องพบจิตแพทย์

การพบจิตแพทย์ไม่จำเป็นต้องรอให้อาการหนัก และไม่ใช่การยอมรับว่าตัวเองล้มเหลว แต่มีสถานการณ์ที่ต้องไปทันทีและที่ควรนัดล่วงหน้า

ไปทันทีหรือไปห้องฉุกเฉิน หากนอนไม่ได้ต่อเนื่องหลายวันร่วมกับพูดเร็วหรือใช้จ่ายหนัก หากมีความคิดทำร้ายตัวเองหรือคนอื่น หากหูแว่ว เห็นภาพ หรือมีความเชื่อที่คนอื่นมองว่าไม่จริง หากหยุดยาเองแล้วอาการกำเริบ หรือมีอาการเป็นพิษจาก lithium ให้โทร 1669 หรือไปโรงพยาบาลที่ใกล้ที่สุด และโทร 1323 ได้ตลอด 24 ชั่วโมง[26][27]

ควรนัดพบจิตแพทย์โดยไม่ต้องรอให้ถึงขั้นฉุกเฉิน หากสงสัยว่าเป็นไบโพลาร์แต่ยังไม่เคยประเมิน หากมีผลข้างเคียงจากยาที่รบกวนชีวิต เช่น สั่น ง่วง หรือมีผื่น หากกำลังวางแผนตั้งครรภ์ และหากอาการคงที่แต่อยากลดยาหรือปรับแผนการรักษา การปรับยาต้องทำกับแพทย์เท่านั้น[6][25]

การวินิจฉัยต้องแยกโรคทางกายก่อน เช่น ไทรอยด์เป็นพิษ การใช้สารเสพติด และผลข้างเคียงของยา การพบแพทย์แต่เนิ่น ๆ จึงทำให้ได้การรักษาที่ตรงกับโรคเร็วขึ้น[2]

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

ไบโพลาร์กับอารมณ์แปรปรวนต่างกันอย่างไร

อารมณ์แปรปรวนคือการเปลี่ยนแปลงตามเหตุการณ์หรือความเครียด ซึ่งมักกลับมาปกติเมื่อเหตุการณ์จบ ส่วนไบโพลาร์คือ episode ของอารมณ์สูงหรือต่ำที่ครบเกณฑ์ระยะเวลาและจำนวนอาการ และกระทบงานหรือความสัมพันธ์[1][3]

ไบโพลาร์รักษาหายไหม

เป็นโรคเรื้อรังที่ควบคุมได้ แต่ไม่ได้หายขาดในความหมายที่หยุดยาแล้วไม่กลับมาเป็นอีก ผู้ป่วยจำนวนมากใช้ชีวิตปกติได้เมื่อรักษาต่อเนื่อง แต่การหยุดยาเองเพิ่มความเสี่ยงกลับเป็นซ้ำสูง[1][15]

ไบโพลาร์ต้องกินยาตลอดชีวิตไหม

ผู้ป่วยส่วนใหญ่ต้องใช้ยาระยะยาวเพื่อป้องกันการกลับเป็นซ้ำ แต่ไม่ได้หมายความว่าทุกคนต้องกินขนาดเดิมตลอดชีวิต การลดหรือหยุดยาทำได้ในบางกรณีภายใต้แผนของแพทย์[6][15]

lithium อันตรายไหม

ปลอดภัยเมื่อใช้ขนาดเหมาะสมและติดตามระดับยา ไต และไทรอยด์สม่ำเสมอ ความเสี่ยงสำคัญคือภาวะเป็นพิษเมื่อขาดน้ำหรือใช้ยาร่วมบางชนิด ซึ่งอาจทำให้สั่น อาเจียน เดินเซ หรือชัก[11][12]

เป็นไบโพลาร์แล้วทำงานได้ไหม

ได้ ผู้ป่วยจำนวนมากทำงานได้ตามปกติเมื่ออาการอยู่ในระยะสงบ การรักษาต่อเนื่องและการจัดการการนอนช่วยให้อารมณ์มั่นคงขึ้น[2][6]

ไบโพลาร์กับซึมเศร้าต่างกันตรงไหน

ไบโพลาร์มีช่วงอารมณ์สูงร่วมด้วย ไม่ว่าจะเป็นแมเนียหรือไฮโปแมเนีย ขณะที่โรคซึมเศร้าไม่มีช่วงอารมณ์สูง จุดที่ช่วยแยกคือประวัติอารมณ์ขึ้น ประวัติครอบครัว และอาการนอนมากกินมาก[2][8]

หยุดยาไบโพลาร์เองได้ไหม

ไม่ได้ การหยุดเองทำให้กลับเป็นซ้ำเร็วและรุนแรงขึ้น หลังหยุด lithium แบบเร็ว ค่ามัธยฐานเวลากลับเป็นซ้ำสั้นเพียง 4 เดือน หากต้องการลดหรือหยุดยาต้องปรึกษาแพทย์เท่านั้น[15]

ไบโพลาร์กำเริบตอนไหนบ่อยที่สุด

พบบ่อยหลังหยุดยาหรือลดยาเอง หลังนอนน้อยติดกันหลายคืน ช่วงหลังคลอด ช่วงเปลี่ยนฤดูกาล และช่วงที่มีความเครียดครั้งใหญ่หรือดื่มแอลกอฮอล์[15][19][23]

สรุป

ไบโพลาร์คือโรคทางอารมณ์ พลังงาน และการนอนที่มีทั้งช่วงขึ้นและช่วงลง ไม่ใช่แค่อารมณ์แปรปรวนหรือบุคลิกภาพแปรปรวน โรคนี้พบราว 2.4% ของประชากร และกว่าจะวินิจฉัยถูกต้องผู้ป่วยจำนวนมากต้องผ่านการวินิจฉัยผิดและการรอหลายปี[4][8]

การรักษาที่ได้ผลคือยา mood stabilizer เป็นแกนหลัก โดย lithium ยังเป็นมาตรฐานที่มีหลักฐานแข็งแรงทั้งการป้องกันการกลับเป็นซ้ำและการลดความเสี่ยงฆ่าตัวตาย ร่วมกับการจัดการจังหวะชีวิตและการนอนให้ตรงเวลา[6][13][19]

สิ่งสำคัญที่สุดคืออย่าหยุดยาเอง อย่ารอให้อาการหนักก่อนขอความช่วยเหลือ และอย่ามองข้ามความเสี่ยงช่วงหลังคลอด หากต้องการคำปรึกษา โทรสายด่วนสุขภาพจิต 1323 ได้ตลอด 24 ชั่วโมง และในกรณีฉุกเฉินให้โทร 1669[26][27]

คำเตือนด้านความปลอดภัย (อ่านก่อนใช้): บทความนี้ให้ความรู้ ไม่ใช่เครื่องมือวินิจฉัยตัวเองจากรายการอาการ ห้ามหยุด ลด หรือปรับยาจิตเวชเองแม้รู้สึกปกติแล้ว เพราะการหยุดกะทันหันทำให้กลับเป็นซ้ำเร็วและรุนแรงขึ้น ถ้ามีความคิดทำร้ายตัวเองหรือคนอื่น เห็นภาพหรือได้ยินเสียงที่คนอื่นไม่ได้ ไม่นอนติดกันหลายวันร่วมกับพูดเร็วหรือใช้จ่ายหนัก หรือสงสัยว่ายาเป็นพิษ (สั่นมาก อาเจียน เดินเซ สับสน) ให้ไปห้องฉุกเฉินหรือโทร 1669 ทันที และโทรสายด่วนสุขภาพจิต 1323 ได้ตลอด 24 ชั่วโมง

แหล่งอ้างอิง

• . Grande I, Berk M, Birmaher B, Vieta E. Bipolar disorder. Lancet. 2016;387(10027):1561–1572. doi:10.1016/S0140-6736(15)00241-X. PMID: 26388529. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• . Carvalho AF, Firth J, Vieta E. Bipolar disorder. N Engl J Med. 2020;383(1):58–66. doi:10.1056/NEJMra1906193. PMID: 32609982. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• . American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR). Washington, DC: American Psy ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• . doi:10.1176/appi.books.9780890425787. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• . Merikangas KR, Jin R, He JP, et al. Prevalence and correlates of bipolar spectrum disorder in the world mental health survey initiative. Arch Gen Psychiatry. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• ;68(3):241–251. doi:10.1001/archgenpsychiatry.2011.12. PMID: 21383262. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• . Rowland TA, Marwaha S. Epidemiology and risk factors for bipolar disorder. Ther Adv Psychopharmacol. 2018;8(9):251–269. doi:10.1177/2045125318769235. PMID: 30 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• . Yatham LN, Kennedy SH, Parikh SV, et al. Canadian Network for Mood and Anxiety Treatments (CANMAT) and International Society for Bipolar Disorders (ISBD) 2018 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• ;20(2):97–170. doi:10.1111/bdi.12609. PMID: 29536616. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• . Goodwin GM, Haddad PM, Ferrier IN, et al. Evidence-based guidelines for treating bipolar disorder: revised third edition recommendations from the British Asso ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• ;30(6):495–553. doi:10.1177/0269881116636545. PMID: 26979387. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• . Hirschfeld RM, Lewis L, Vornik LA. Perceptions and impact of bipolar disorder: how far have we really come? Results of the national depressive and manic-depre ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• survey of individuals with bipolar disorder. J Clin Psychiatry. 2003;64(2):161–174. PMID: 12633125. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• . Geddes JR, Miklowitz DJ. Treatment of bipolar disorder. Lancet. 2013;381(9878):1672–1682. doi:10.1016/S0140-6736(13)60857-0. PMID: 23663953. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• . Miola A, Fountoulakis KN, Baldessarini RJ, et al. Prevalence and outcomes of rapid cycling bipolar disorder: mixed method systematic meta-review. J Psychiatr ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• ;164:404–415. doi:10.1016/j.jpsychires.2023.06.021. PMID: 37429185. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• . McKnight RF, Adida M, Budge K, Stockton S, Goodwin GM, Geddes JR. Lithium toxicity profile: a systematic review and meta-analysis. Lancet. 2012;379(9817):721– ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• . doi:10.1016/S0140-6736(11)61516-X. PMID: 22265699. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• . Hsu CW, Carvalho AF, Tsai SY, et al. Lithium concentration and recurrence risk during maintenance treatment of bipolar disorder: multicenter cohort and meta-a ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• ;144(4):368–378. doi:10.1111/acps.13346. PMID: 34227095. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• . Cipriani A, Hawton K, Stockton S, Geddes JR. Lithium in the prevention of suicide in mood disorders: updated systematic review and meta-analysis. BMJ. 2013;34 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• :f3646. doi:10.1136/bmj.f3646. PMID: 23814104. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• . Geddes JR, Goodwin GM, Rendell J, et al. Lithium plus valproate combination therapy versus monotherapy for relapse prevention in bipolar I disorder (BALANCE): ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• ;375(9712):385–395. doi:10.1016/S0140-6736(09)61828-6. PMID: 20092882. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• . Baldessarini RJ, Tondo L, Faedda GL, Suppes TR, Floris G, Rudas N. Effects of the rate of discontinuing lithium maintenance treatment in bipolar disorders. J ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• ;57(10):441–448. doi:10.4088/jcp.v57n1001. PMID: 8909329. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• . Gitlin MJ. Antidepressants in bipolar depression: an enduring controversy. Int J Bipolar Disord. 2018;6(1):25. doi:10.1186/s40345-018-0133-9. PMID: 30506151. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• . Oliva V, De Prisco M, La Spina E, et al. Switch to mania after acute antidepressant treatment for bipolar depression: a systematic review and network meta-ana ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• ;87:103413. doi:10.1016/j.eclinm.2025.103413. PMID: 40823496. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• . Yatham LN, Arumugham SS, Kesavan M, et al. Duration of adjunctive antidepressant maintenance in bipolar I depression. N Engl J Med. 2023;389(5):430–440. doi:1 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• .1056/NEJMoa2300184. PMID: 37530824. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• . Frank E, Kupfer DJ, Thase ME, et al. Two-year outcomes for interpersonal and social rhythm therapy in individuals with bipolar I disorder. Arch Gen Psychiatry ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• ;62(9):996–1004. doi:10.1001/archpsyc.62.9.996. PMID: 16143731. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• . Miklowitz DJ, George EL, Richards JA, Simoneau TL, Suddath RL. A randomized study of family-focused psychoeducation and pharmacotherapy in the outpatient mana ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• ;60(9):904–912. doi:10.1001/archpsyc.60.9.904. PMID: 12963672. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• . Colom F, Vieta E, Martinez-Aran A, et al. A randomized trial on the efficacy of group psychoeducation in the prophylaxis of recurrences in bipolar patients wh ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• ;60(4):402–407. doi:10.1001/archpsyc.60.4.402. PMID: 12695318. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• . Viguera AC, Tondo L, Koukopoulos AE, Reginaldi D, Lepri B, Baldessarini RJ. Episodes of mood disorders in 2,252 pregnancies and postpartum periods. Am J Psych ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• ;168(11):1179–1185. doi:10.1176/appi.ajp.2011.11010148. PMID: 21799064. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• . Wesseloo R, Kamperman AM, Munk-Olsen T, Pop VJ, Kushner SA, Bergink V. Risk of postpartum relapse in bipolar disorder and postpartum psychosis: a systematic r ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• ;173(2):117–127. doi:10.1176/appi.ajp.2015.15010124. PMID: 26514657. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• . Viguera AC, Nonacs R, Cohen LS, Tondo L, Murray A, Baldessarini RJ. Risk of recurrence of bipolar disorder in pregnant and nonpregnant women after discontinui ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• ;157(2):179–184. doi:10.1176/appi.ajp.157.2.179. PMID: 10671384. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• . National Institute for Health and Care Excellence. Bipolar disorder: assessment and management. NICE guideline NG185. London: NICE; 2020. https://www.nice.org ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• 26. กรมสุขภาพจิต กระทรวงสาธารณสุข. สายด่วนสุขภาพจิต 1323. https://1323alltime.camri.go.th/ ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
• . สถาบันการแพทย์ฉุกเฉินแห่งชาติ (สพฉ.). สายด่วนการแพทย์ฉุกเฉิน 1669. https://www.niems.go.th/ ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed