สารอาหาร

กรดอะมิโน 9 ชนิดจำเป็น BCAA และกลูตามีนต้องเสริมไหม

โปรตีนในอาหารหนึ่งจานไม่ได้อยู่ในรูปที่ร่างกายใช้ได้ทันที แต่ถูกย่อยจนแตกเป็นหน่วยย่อยที่เรียกว่ากรดอะมิโน แล้วร่างกายจึงนำไปประกอบใหม่เป็นกล้ามเนื้อ เอนไซม์ ฮอร์โมน และสารภูมิคุ้มกัน คำถามจึงไม่ใช่แค่ว่า “กินโปรตีนพอไหม” แต่รวมถึง “ได้กรดอะมิโนครบชนิดหรือไม่”

บทความนี้สรุปว่ากรดอะมิโนจำเป็นมีกี่ชนิด อะไรคือกึ่งจำเป็น อาหารไทยจับคู่อย่างไรให้สมดุล และ BCAA กับกลูตามีนมีหลักฐานจริงแค่ไหน

กรดอะมิโนคืออะไร และทำไมโปรตีนจากอาหารธรรมชาติจึงต่างจากผงกรดอะมิโน

ร่างกายใช้กรดอะมิโนราว 20 ชนิดสร้างโปรตีน แต่สร้างเองได้ไม่ครบ ชนิดที่สร้างไม่ได้หรือสร้างไม่พอเรียกว่ากรดอะมิโนจำเป็น ส่วนที่เหลือสังเคราะห์ได้จึงเรียกว่าไม่จำเป็น[3] เมื่อกินโปรตีน ระบบย่อยจะแตกสายโปรตีนเป็นกรดอะมิโนเดี่ยวและเปปไทด์สั้น ดูดซึมเข้าสู่เลือดแล้วถูกดึงไปสร้างโปรตีนใหม่หรือเผาเป็นพลังงาน

ความต่างสำคัญระหว่างโปรตีนทั้งก้อนกับผงกรดอะมิโนบางชนิดอยู่ที่องค์ประกอบ การสร้างโปรตีนหนึ่งโมเลกุลต้องใช้กรดอะมิโนครบทุกชนิดตามสัดส่วน ถ้าขาดชนิดใด การต่อสายจะหยุดที่จุดนั้น งานทบทวนของ Wolfe อธิบายว่าเมื่อให้เพียงกรดอะมิโนสายโซ่กิ่งโดยไม่มีกรดอะมิโนจำเป็นชนิดอื่น ร่างกายต้องสลายโปรตีนของตัวเองเพื่อให้ได้ชนิดที่ขาด ประโยชน์จึงจำกัด[13]

ปริมาณสารอาหารอ้างอิงที่ควรได้รับประจำวันสำหรับคนไทย พ.ศ. 2563 กำหนดโปรตีนสำหรับผู้ใหญ่ที่ 1 กรัมต่อกิโลกรัมน้ำหนักตัวต่อวัน[1] เป็นเกณฑ์ป้องกันการขาดในคนทั่วไป ไม่ได้แยกตามชนิดกรดอะมิโน การได้ครบชนิดจึงขึ้นกับอาหารที่เลือก

กรดอะมิโนจำเป็น 9 ชนิด และตัวเลขความต้องการที่แท้จริง

กรดอะมิโนจำเป็น 9 ชนิด ได้แก่ ฮิสทิดีน ไอโซลิวซีน ลิวซีน ไลซีน เมไทโอนีน ฟีนิลอะลานีน ทรีโอนีน ทริปโตเฟน และวาลีน[4] ทั้งเก้าชนิดต้องมาจากอาหารทุกวัน เพราะร่างกายไม่สะสมไว้ล่วงหน้าในปริมาณมาก

องค์การอนามัยโลกกำหนดความต้องการกรดอะมิโนจำเป็นของผู้ใหญ่โดยใช้ค่าฐานรวมราว 0.66 กรัมต่อกิโลกรัมน้ำหนักตัวต่อวัน ซึ่งเป็นตัวเลขสำหรับสร้างสกอร์ประเมินคุณภาพโปรตีน ไม่ใช่เป้าโปรตีนที่แนะนำให้กิน[3] ความต้องการรายชนิดอยู่ในระดับมิลลิกรัมต่อกิโลกรัมต่อวัน เช่น ลิวซีนราว 39 และไลซีนราว 30 มิลลิกรัม[3]

งานล่าสุดที่วัดความต้องการไลซีนในผู้สูงอายุพบว่า ผู้หญิงอายุ 60–69 ปีต้องการ 32.9 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัมต่อวัน และเพิ่มเป็น 46.2 มิลลิกรัมเมื่ออายุมากกว่า 70 ปี ขณะที่ผู้ชายอยู่ที่ 32.2 มิลลิกรัม สูงกว่าเดิมที่ 30 มิลลิกรัม[5] แปลว่าผู้สูงอายุอาจต้องการกรดอะมิโนบางชนิดมากกว่าคนหนุ่มสาวเล็กน้อย

กรดอะมิโนจำเป็น บทบาทเด่น แหล่งอาหารไทยที่ให้มาก
ฮิสทิดีน สร้างฮีสตามีนและคาร์โนซีนในกล้ามเนื้อ ปลา เนื้อสัตว์ เต้าหู้
ไอโซลิวซีน กรดอะมิโนสายโซ่กิ่ง ใช้สร้างกล้ามเนื้อ ไข่ นม เนื้อสัตว์ ถั่วเหลือง
ลิวซีน สัญญาณกระตุ้นการสร้างโปรตีนในกล้ามเนื้อ เวย์ นม ไข่ ปลา
ไลซีน สร้างคอลลาเจน ขาดง่ายในธัญพืช ปลา ไข่ ถั่วเมล็ดแห้ง
เมไทโอนีน ให้กำมะถัน สร้างซิสเทอีนและกลูตาไธโอน ไข่ ปลา เนื้อสัตว์
ฟีนิลอะลานีน ตั้งต้นสร้างไทโรซีนและสารสื่อประสาท นม เนื้อสัตว์ ถั่วเหลือง
ทรีโอนีน องค์ประกอบเมือกในลำไส้และภูมิคุ้มกัน นม ไข่ เนื้อสัตว์
ทริปโตเฟน ตั้งต้นสร้างซีโรโทนินและเมลาโทนิน นม ไข่ กล้วย ถั่วเหลือง
วาลีน กรดอะมิโนสายโซ่กิ่ง ใช้เป็นพลังงานในกล้ามเนื้อ ไข่ นม เนื้อสัตว์

กรดอะมิโนกึ่งจำเป็น 6 ชนิด หมายความว่าอะไร

กลุ่มนี้ร่างกายสร้างเองได้ในสภาวะปกติ แต่สร้างไม่พอเมื่อมีความเครียดทางเมตาบอลิซึม เช่น เจ็บป่วยหนัก ผ่าตัด ติดเชื้อ หรือขาดสารอาหาร ชนิดที่พูดถึงบ่อยคืออาร์จินีน ซิสเทอีน ไทโรซีน กลูตามีน โพรลีน และไกลซีน[3] ซิสเทอีนและไกลซีนเป็นวัตถุดิบของกลูตาไธโอน อาร์จินีนเป็นสารตั้งต้นของไนตริกออกไซด์ ส่วนกลูตามีนเป็นเชื้อเพลิงหลักของเซลล์ผนังลำไส้

“สร้างไม่พอในบางสภาวะ” ไม่ได้แปลว่า “กินเสริมแล้วได้ผลเสมอ” การทดลองแบบสุ่มในผู้สูงอายุ 24 คนที่เสริมไกลซีนร่วมกับเอ็นอะเซทิลซิสเทอีนนาน 16 สัปดาห์พบกลูตาไธโอนในเม็ดเลือดดีขึ้น[25] แต่ตัวอย่างเล็กมาก

อาร์จินีนให้ภาพกลับกัน การทบทวน 13 การทดลองในผู้ป่วยโรคหัวใจและหลอดเลือดหรือโรคเมตาบอลิกไม่พบว่าอาร์จินีนทางปากช่วยให้การทำงานของหลอดเลือดดีขึ้นเทียบกับยาหลอก[24] ส่วนทริปโตเฟนมีเมตาอะนาไลซิสที่พบว่าขนาดตั้งแต่ 1 กรัมขึ้นไปช่วยลดระยะเวลาตื่นกลางดึก แต่มาจากงานเพียง 4 ชิ้น[23] หลักฐานของกรดอะมิโนเดี่ยวจึงมักเล็กและเฉพาะเจาะจง ไม่ควรเหมารวมเป็นการกล่าวอ้างกว้าง ๆ

คุณภาพโปรตีนวัดกันอย่างไร และกรดอะมิโนตัวไหนมักเป็นตัวจำกัด

คุณภาพโปรตีนไม่ได้ดูแค่ปริมาณกรดอะมิโนในอาหาร แต่ดูว่ากรดอะมิโนที่ย่อยและดูดซึมได้จริงเพียงพอต่อความต้องการหรือไม่ มาตรฐานที่ใช้อยู่คือ Digestible Indispensable Amino Acid Score หรือ DIAAS ซึ่งคิดจากกรดอะมิโนจำเป็นที่ดูดซึมได้เทียบกับความต้องการของแต่ละวัย แล้วใช้ค่าของชนิดที่ขาดที่สุดเป็นคะแนน[6]

งานวิเคราะห์องค์ประกอบกรดอะมิโนพบความต่างชัดเจน โปรตีนจากข้าวโอ๊ต ลูพิน และข้าวสาลีมีกรดอะมิโนจำเป็นเพียงร้อยละ 21–22 ของน้ำหนักโปรตีน เทียบกับเวย์ร้อยละ 43 นมร้อยละ 39 เคซีนร้อยละ 34 และไข่ร้อยละ 32 เมไทโอนีนและไลซีนในโปรตีนพืชอยู่ที่ราวร้อยละ 1.0 และ 3.6 ขณะที่โปรตีนสัตว์อยู่ที่ร้อยละ 2.5 และ 7.0[7] ตัวเลขนี้อธิบายว่าทำไมถั่วกับธัญพืชจึงถูกมองว่าคุณภาพต่ำกว่าเนื้อสัตว์

คุณภาพโปรตีนเป็นตัวแปรที่ปรับได้ การปรุงด้วยความร้อนพอเหมาะ การลดไฟเตทในถั่ว และการลดขนาดอนุภาคอาหารทำให้ดูดซึมดีขึ้น ขณะที่ความร้อนสูงเกินไปหรือการเก็บนานทำให้คุณภาพลดลง[6] วิธีปรุงและวิธีจับคู่อาหารจึงมีผลพอ ๆ กับชนิดวัตถุดิบ

ข้าวกับถั่ว: สมดุลโปรตีนแบบไทยที่ทำได้จริง

หลักการจับคู่โปรตีนจากพืชคือชดเชยกรดอะมิโนที่ขาดกันและกัน ข้าวและธัญพืชขาดไลซีนแต่มีเมไทโอนีนพอประมาณ ส่วนถั่วเมล็ดแห้งมีไลซีนสูงแต่ขาดเมไทโอนีน เมื่อกินร่วมกันในมื้อเดียวหรือวันเดียวกัน กรดอะมิโนที่ได้จะใกล้เคียงเนื้อสัตว์มากขึ้น

งานหาค่าเหมาะที่สุดของส่วนผสมโปรตีนพืช 151 ชนิดพบว่า ส่วนผสมจากพืชเลียนแบบองค์ประกอบกรดอะมิโนของโปรตีนสัตว์ได้ใกล้เคียงมาก โดยเทียบกับไข่ขาวได้ร้อยละ 94.2 เทียบกับนมร้อยละ 98.8 ข้อจำกัดหลักคือไอโซลิวซีน ไลซีน และฮิสทิดีน[8] การกินเจจึงทำได้โดยไม่ขาดกรดอะมิโน หากเลือกพืชหลากหลาย

อีกงานทบทวนเสนอสามทางสำหรับผู้กินโปรตีนจากพืช คือกินปริมาณมากขึ้น ใช้พืชหลายชนิดร่วมกัน และเติมกรดอะมิโนที่ขาดลงในผลิตภัณฑ์[9] สองทางแรกทำได้ด้วยอาหารจริงในครัวไทย

เมนูไทย โปรตีนโดยประมาณ จุดเด่นด้านกรดอะมิโน
ข้าวสวยกับไข่ต้ม 2 ฟอง 17–19 กรัม ครบชนิด คุณภาพสูง ย่อยง่าย
ก๋วยเตี๋ยวเนื้อกับผัก 20–25 กรัม ไลซีนและธาตุเหล็กสูง
ข้าวเหนียวกับไก่ย่างและส้มตำ 25–30 กรัม ครบชนิด มีไลซีนจากเนื้อสัตว์
แกงจืดเต้าหู้กับข้าวสวย 15–18 กรัม ไลซีนจากถั่วเหลืองชดเชยข้าว
ข้าวกับถั่วดำต้มและไข่ 1 ฟอง 18–21 กรัม พืชจับคู่พืชแล้วเสริมไข่ให้ครบ
ขนมจีนน้ำยาปลากับผักสด 18–22 กรัม ปลาให้ไลซีนและเมไทโอนีน

ค่าข้างต้นเป็นค่าประมาณจากตารางคุณค่าโภชนาการอาหารไทย โดยไข่หนึ่งฟองให้โปรตีน 6–7 กรัม ข้าวสวยหนึ่งทัพพีราว 4–5 กรัม เนื้อสัตว์สุก 60 กรัมราว 12–14 กรัม และเต้าหู้แข็ง 100 กรัมราว 8–16 กรัม[2] คนไทยที่กินข้าวกับไข่หรือปลาเป็นประจำมักได้กรดอะมิโนครบโดยไม่ต้องคำนวณมาก

แหล่งอาหารไทยที่ให้กรดอะมิโนครบโดยไม่ต้องพึ่งผง

อาหารที่ให้กรดอะมิโนครบในสัดส่วนใกล้เคียงความต้องการ ได้แก่ ไข่ นม ปลา เนื้อสัตว์ และถั่วเหลืองในรูปเต้าหู้หรือถั่วเหลืองต้ม[7] ไข่คุ้มค่าที่สุดในเชิงราคาต่อคุณภาพ เพราะให้กรดอะมิโนจำเป็นสูงและย่อยได้ดี

ปลาและอาหารทะเลเป็นจุดแข็งของอาหารไทย ทั้งให้ไลซีน เมไทโอนีน และกรดไขมันจำเป็น ส่วนเต้าหู้กับถั่วเหลืองต้มให้ไลซีนสูงและเป็นทางเลือกหลักของผู้กินเจ ถั่วเหลืองยังมีกรดอะมิโนจำเป็นสูงกว่าธัญพืชหลายชนิดและมีลิวซีนเพียงพอจะกระตุ้นการสร้างโปรตีน[7]

กลุ่มที่มักได้กรดอะมิโนไม่ครบคือผู้ที่กินข้าวกับผักเป็นหลักโดยไม่มีโปรตีนจากสัตว์หรือถั่ว ผู้สูงอายุที่เคี้ยวยาก และผู้ที่จำกัดพลังงานมาก การเพิ่มไข่หนึ่งฟองหรือเต้าหู้ครึ่งก้อนในมื้อหลักตรงจุดกว่าการซื้อผงกรดอะมิโน

คนออกกำลังกายต้องการกรดอะมิโนเพิ่มขึ้นจริงไหม

ต้องการเพิ่มขึ้นจริงแต่มีเพดานชัดเจน เมตาอะนาไลซิสของการทดลองแบบสุ่ม 49 การศึกษาในคน 1,863 คนพบว่า การเสริมโปรตีนร่วมกับการฝึกแรงต้านเพิ่มมวลกล้ามเนื้อและกำลังได้จริง แต่ประโยชน์หยุดเพิ่มเมื่อโปรตีนรวมทั้งวันถึงราว 1.62 กรัมต่อกิโลกรัมต่อวัน[11]

ขนาดต่อมื้อก็มีเพดาน งานทดลองในชายหนุ่มพบว่ากินโปรตีนจากไข่ 20 กรัมหลังฝึกแรงต้านกระตุ้นการสร้างโปรตีนได้สูงสุด และการเพิ่มเป็น 40 กรัมไม่ได้ให้ผลมากกว่า แต่เพิ่มการเผากรดอะมิโนทิ้ง[10] ข้อมูลกรดอะมิโนอิสระไปในทางเดียวกัน คือเริ่มเห็นผลที่ 1.5–3 กรัม และหยุดเพิ่มที่ราว 15–18 กรัม[12]

สำหรับคนที่ออกกำลังกายเพื่อสุขภาพ โปรตีน 1.2–1.6 กรัมต่อกิโลกรัมต่อวันจากอาหารปกติก็เพียงพอ และการกระจายเป็นมื้อละ 20–30 กรัมใช้ได้เต็มที่กว่ากินกองเดียวตอนเย็น สิ่งที่กำหนดผลลัพธ์มากกว่าชนิดของผงคือพลังงานรวม เซตการฝึก และความสม่ำเสมอระยะยาว

BCAA ต้องเสริมจริงไหม เมื่อดูหลักฐานในคน

BCAA คือลิวซีน ไอโซลิวซีน และวาลีน ซึ่งถูกนำมาทำผลิตภัณฑ์เสริมมากที่สุด เพราะลิวซีนเป็นสัญญาณกระตุ้น mTORC1 และการสร้างโปรตีน แต่สัญญาณนี้ได้ผลก็ต่อเมื่อมีกรดอะมิโนจำเป็นชนิดอื่นพอสำหรับต่อสายโปรตีนจริง[13]

งานทดลองในคนพบว่าการกิน BCAA 5.6 กรัมหลังฝึกแรงต้านเพิ่มการสร้างโปรตีนไมโอไฟบริลลาร์ร้อยละ 22 เทียบกับยาหลอก[14] ตัวเลขนี้ถูกอ้างในโฆษณาบ่อย แต่การเทียบกับยาหลอกไม่ได้ตอบว่าดีกว่ากินโปรตีนทั้งก้อนหรือไม่

งานทบทวนเชิงวิพากษ์เรื่องลิวซีนและ BCAA โดด ๆ ชี้ว่า แม้กลไกระยะสั้นดูสนับสนุน ข้อมูลระยะยาวยังไม่แสดงว่าเพิ่มกำลังหรือมวลกล้ามเนื้ออย่างมีความหมาย[15] งานเมตาอะนาไลซิสด้านการฟื้นตัวพบว่า BCAA ลดระดับเอนไซม์ creatine kinase หลังออกกำลังที่กล้ามเนื้อเสียหายได้ แต่ไม่พบผลต่ออาการเจ็บกล้ามเนื้อในบางงาน[16] ขณะที่อีกงานรายงานว่าลดอาการเจ็บได้ด้วยขนาดอิทธิพลปานกลาง แต่มีผู้เข้าร่วมรวมเพียง 61 คนจาก 8 การศึกษา[17] คุณภาพหลักฐานจึงยังจำกัด

ข้อสรุปคือ ถ้าโปรตีนทั้งวันเพียงพอ การเติม BCAA แทบไม่เพิ่มอะไร แต่ถ้ากินโปรตีนได้น้อยมาก การแก้ที่ต้นเหตุคือเพิ่มโปรตีนคุณภาพดีซึ่งให้กรดอะมิโนจำเป็นครบในราคาถูกกว่า

กลูตามีน: จากหอผู้ป่วยถึงขวดในยิม

กลูตามีนเป็นกรดอะมิโนที่พบมากที่สุดในเลือดและกล้ามเนื้อ ร่างกายสร้างได้เองในปริมาณมาก จึงจัดเป็นกึ่งจำเป็น และเป็นเหตุผลที่การเสริมมักให้ผลน้อยในคนสุขภาพดี

งานทบทวนอย่างเป็นระบบในนักกีฬา ซึ่งรวบรวม 47 การศึกษาและวิเคราะห์ 25 การทดลอง สรุปว่ากลูตามีนไม่มีผลต่อภูมิคุ้มกัน สมรรถภาพแอโรบิก และองค์ประกอบร่างกาย[18]

ในกลุ่มผู้ป่วยวิกฤตภาพก็ไม่ชัด การวิเคราะห์ 11 การทดลองในผู้ใหญ่ 1,079 คนพบว่า กลูตามีนทางสายอาหารไม่ลดอัตราตาย ไม่ลดภาวะแทรกซ้อนจากการติดเชื้อ และไม่ลดระยะเวลาอยู่ในหอผู้ป่วยวิกฤต แต่ลดระยะเวลานอนโรงพยาบาลได้ราว 4.7 วัน และอาจมีประโยชน์ในผู้ป่วยแผลไฟไหม้ซึ่งมีข้อมูลน้อย[19]

จุดที่มีหลักฐานชัดกว่าคือกลุ่มโรคตับ งาน Cochrane พบว่า BCAA ทางปากหรือทางหลอดเลือดลดการกำเริบของภาวะสมองทำงานผิดปกติจากโรคตับได้ (risk ratio 0.73) แต่ไม่มีผลต่ออัตราตาย และเพิ่มโอกาสคลื่นไส้อาเจียน[20] ทั้งหมดเป็นบริบททางการแพทย์ ไม่ใช่เหตุผลให้คนสุขภาพดีซื้อกินเอง

ไต ความปลอดภัย และใครต้องระวังก่อนเพิ่มกรดอะมิโน

ความเชื่อว่าโปรตีนสูงทำลายไตเป็นข้อกังวลที่พบบ่อย การทบทวนอย่างเป็นระบบของการทดลองแบบสุ่ม 28 การศึกษาในคน 1,358 คนที่ไม่มีโรคไตพบว่า การกินโปรตีนสูงไม่ได้ทำให้การเปลี่ยนแปลงของอัตรากรองเลือดผ่านไตต่างจากกลุ่มที่กินโปรตีนปกติหรือต่ำ แม้ค่าหลังการทดลองจะสูงกว่าเล็กน้อยตามการปรับตัวของไต[21] งานทบทวนอีกฉบับสรุปทำนองเดียวกัน[22]

ข้อยกเว้นสำคัญคือผู้ที่เป็นโรคไตเรื้อรังอยู่แล้ว ซึ่งต้องจำกัดโปรตีนตามระยะโรคและปรึกษาแพทย์ ไม่ใช่เพิ่มตามคำแนะนำของคนออกกำลังกาย เช่นเดียวกับผู้มีโรคแต่กำเนิดของการย่อยกรดอะมิโนอย่างฟีนิลคีโตนูเรียที่ต้องจำกัดฟีนิลอะลานีนตั้งแต่แรกเกิด[4]

อีกประเด็นคือกรดอะมิโนแต่ละชนิดใช้ตัวขนส่งเดียวกันและแข่งขันกัน การกินชนิดเดียวขนาดสูงมากนาน ๆ อาจรบกวนสมดุลของชนิดอื่น จึงไม่ควรกินผงกรดอะมิโนเดี่ยวต่อเนื่องในขนาดสูงโดยไม่มีเหตุผลทางการแพทย์ และควรเลือกผลิตภัณฑ์ที่ผ่านมาตรฐานการผลิต

วิธีปฏิบัติที่ตรงกับชีวิตจริง

ลำดับที่ถูกต้องคือกำหนดโปรตีนรวมทั้งวันก่อน ผู้ใหญ่ทั่วไปราว 1 กรัมต่อกิโลกรัมต่อวัน ผู้ที่ออกกำลังกายสม่ำเสมอ 1.2–1.6 กรัม และผู้สูงอายุราว 1.0–1.2 กรัม แบ่งมื้อละ 20–30 กรัม[1],[11]

จากนั้นตรวจว่าอาหารมีกรดอะมิโนครบหรือไม่ ด้วยการมีโปรตีนจากสัตว์ ไข่ นม หรือถั่วเหลืองอย่างน้อยหนึ่งอย่างในมื้อหลัก และถ้าเป็นวันที่กินเจ ให้จับคู่ข้าวหรือธัญพืชกับถั่วเมล็ดแห้งในมื้อเดียวกัน เพื่อชดเชยไลซีนกับเมไทโอนีน[8]

สุดท้ายจึงพิจารณาอาหารเสริม ซึ่งมีประโยชน์ในกลุ่มที่กินอาหารจริงได้ไม่พอ เช่น ผู้สูงอายุที่เคี้ยวยากหรือผู้ที่จำกัดพลังงานอย่างหนัก แต่สำหรับคนทั่วไปที่กินข้าว ไข่ ปลา และถั่วเป็นประจำ ผง BCAA หรือกลูตามีนมักไม่ใช่จุดที่ทำให้ผลลัพธ์ดีขึ้น

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

กรดอะมิโนจำเป็นมีกี่ชนิด

มี 9 ชนิด ได้แก่ ฮิสทิดีน ไอโซลิวซีน ลิวซีน ไลซีน เมไทโอนีน ฟีนิลอะลานีน ทรีโอนีน ทริปโตเฟน และวาลีน ร่างกายสร้างเองไม่ได้หรือสร้างได้ไม่พอ จึงต้องได้จากอาหารทุกวัน

กรดอะมิโนกึ่งจำเป็นต่างจากจำเป็นอย่างไร

กึ่งจำเป็นคือกลุ่มที่ร่างกายสร้างเองได้ในสภาวะปกติ แต่สร้างไม่พอเมื่อเจ็บป่วยหนัก ผ่าตัด ติดเชื้อ หรือขาดสารอาหาร ได้แก่ อาร์จินีน ซิสเทอีน ไทโรซีน กลูตามีน โพรลีน และไกลซีน

กินผงกรดอะมิโนแยกชนิดได้ผลเท่ากับโปรตีนทั้งก้อนไหม

ไม่ได้เท่า เพราะการสร้างโปรตีนต้องใช้กรดอะมิโนครบทุกชนิดตามสัดส่วน การให้เพียงบางชนิดทำให้ร่างกายต้องสลายโปรตีนของตัวเองเพื่อให้ได้ชนิดที่ขาด

BCAA จำเป็นสำหรับคนเล่นเวทไหม

ไม่จำเป็นหากได้โปรตีนเพียงพอจากอาหาร งานทดลองระยะสั้นพบว่า BCAA กระตุ้นการสร้างโปรตีนได้เมื่อเทียบกับยาหลอก แต่ข้อมูลระยะยาวยังไม่แสดงว่าเพิ่มกำลังหรือมวลกล้ามเนื้อมากกว่าการกินโปรตีนคุณภาพดี

กลูตามีนช่วยเรื่องลำไส้และภูมิคุ้มกันจริงไหม

ในคนสุขภาพดีหลักฐานยังไม่สนับสนุน งานเมตาอะนาไลซิสในนักกีฬาไม่พบผลต่อภูมิคุ้มกันและสมรรถภาพ ในผู้ป่วยวิกฤตก็ไม่พบว่าลดอัตราตาย แต่ผู้ป่วยไฟไหม้อาจได้ประโยชน์

คนกินเจได้กรดอะมิโนครบไหม

ได้ หากกินพืชหลากหลายและจับคู่ถูกหลัก ข้าวและธัญพืชขาดไลซีน ส่วนถั่วเมล็ดแห้งขาดเมไทโอนีน การกินข้าวกับถั่วหรือเต้าหู้ในมื้อเดียวกันช่วยชดเชยกันและกัน

กรดอะมิโนหรือโปรตีนสูงทำร้ายไตไหม

ในคนที่ไตปกติ งานทดลองแบบสุ่มไม่พบว่าโปรตีนสูงทำให้ไตเสื่อมลง ผู้ที่เป็นโรคไตเรื้อรังต้องจำกัดโปรตีนตามคำแนะนำของแพทย์ และผู้มีโรคเมตาบอลิซึมแต่กำเนิดต้องปรึกษาแพทย์ก่อน

ต้องกินโปรตีนวันละกี่กรัมจึงจะได้กรดอะมิโนพอ

ผู้ใหญ่ทั่วไปราว 1 กรัมต่อกิโลกรัมน้ำหนักตัวต่อวัน ผู้ที่ฝึกแรงต้านสม่ำเสมอ 1.2–1.6 กรัม และผู้สูงอายุ 1.0–1.2 กรัม แบ่งมื้อละ 20–30 กรัม เพราะการกระจายทั่วทั้งวันใช้ได้เต็มที่กว่า

สรุป

กรดอะมิโนจำเป็น 9 ชนิดต้องได้จากอาหารทุกวัน ส่วนกึ่งจำเป็นอีก 6 ชนิดจะกลายเป็นจำเป็นเมื่อร่างกายเครียดหรือเจ็บป่วย

การกินข้าวกับไข่ ปลา เต้าหู้ หรือถั่วในมื้อเดียวกันทำให้ได้กรดอะมิโนครบโดยไม่ต้องพึ่งผลิตภัณฑ์เสริม ส่วน BCAA และกลูตามีนมีหลักฐานจำกัด ไม่ได้เหนือกว่าการได้โปรตีนเพียงพอ ความเสี่ยงเรื่องไตในคนสุขภาพดีต่ำกว่าที่คนมักกังวล แต่ผู้มีโรคไตหรือโรคเมตาบอลิซึมแต่กำเนิดต้องปรึกษาแพทย์ก่อน

คำเตือนด้านความปลอดภัย (อ่านก่อนใช้): ผู้ที่เป็นโรคไตเรื้อรัง โรคตับ โรคฟีนิลคีโตนูเรีย (PKU) หรือกำลังใช้ยาที่รบกวนการขับกรดอะมิโน ต้องปรึกษาแพทย์หรือนักกำหนดอาหารก่อนเพิ่มโปรตีนหรือกินกรดอะมิโนเข้มข้น เพราะปริมาณที่ปลอดภัยในคนสุขภาพดีอาจไม่ปลอดภัยในกลุ่มเหล่านี้

แหล่งอ้างอิง

  • 1 ปริมาณสารอาหารอ้างอิงที่ควรได้รับประจำวันสำหรับคนไทย พ.ศ. 2563 (บทโปรตีน) — สำนักโภชนาการ กรมอนามัย (2563) (กรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข) อ่านงานวิจัยเต็ม
  • 2 ตารางคุณค่าโภชนาการอาหารไทย (Thai Food Composition Database 2015) — สถาบันโภชนศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล (2558) (ฐานข้อมูลโภชนาการ สถาบันโภชนศาสตร์ มหิดล) อ่านงานวิจัยเต็ม
  • 3 Protein and Amino Acid Requirements in Human Nutrition: Report of a Joint WHO/FAO/UNU Expert Consultation — WHO, FAO, UNU (2007) (WHO Technical Report Series 935) อ่านงานวิจัยเต็ม
  • 4 Dietary Reference Intakes for Energy, Carbohydrate, Fiber, Fat, Fatty Acids, Cholesterol, Protein, and Amino Acids — Institute of Medicine (2005) (National Academies Press) อ่านงานวิจัยเต็ม
  • 5 Dietary Lysine Requirements of Older Adults Stratified by Age and Sex — Rafii M, Paoletti A, He H, et al. (2024) (J Nutr 154(7):2133-2142) อ่านงานวิจัยเต็ม
  • 6 Understanding Dietary Protein Quality: Digestible Indispensable Amino Acid Scores and Beyond — Matthews JJ, Arentson-Lantz EJ, Moughan PJ, et al. (2025) (J Nutr 155(10):3152-3167) อ่านงานวิจัยเต็ม
  • 7 Protein content and amino acid composition of commercially available plant-based protein isolates — Gorissen SHM, Crombag JJR, Senden JMG, et al. (2018) (Amino Acids 50(12):1685-1695) อ่านงานวิจัยเต็ม
  • 8 Combining Plant Proteins to Achieve Amino Acid Profiles Adapted to Various Nutritional Objectives — Dimina L, Rémond D, Huneau JF, Mariotti F (2021) (Front Nutr 8:809685) อ่านงานวิจัยเต็ม
  • 9 The Anabolic Response to Plant-Based Protein Ingestion — Pinckaers PJM, Trommelen J, Snijders T, van Loon LJC (2021) (Sports Med 51(Suppl 1):59-74) อ่านงานวิจัยเต็ม
  • 10 Ingested protein dose response of muscle and albumin protein synthesis after resistance exercise in young men — Moore DR, Robinson MJ, Fry JL, et al. (2009) (Am J Clin Nutr 89(1):161-168) อ่านงานวิจัยเต็ม
  • 11 A systematic review, meta-analysis and meta-regression of the effect of protein supplementation on resistance training-induced gains in muscle mass and strength in healthy adults — Morton RW, Murphy KT, McKellar SR, et al. (2018) (Br J Sports Med 52(6):376-384) อ่านงานวิจัยเต็ม
  • 12 International Society of Sports Nutrition Position Stand: Effects of essential amino acid supplementation on exercise and performance — Ferrando AA, Wolfe RR, Hirsch KR, et al. (2023) (J Int Soc Sports Nutr 20(1):2263409) อ่านงานวิจัยเต็ม
  • 13 Branched-chain amino acids and muscle protein synthesis in humans: myth or reality? — Wolfe RR (2017) (J Int Soc Sports Nutr 14:30) อ่านงานวิจัยเต็ม
  • 14 Branched-Chain Amino Acid Ingestion Stimulates Muscle Myofibrillar Protein Synthesis following Resistance Exercise in Humans — Jackman SR, Witard OC, Philp A, et al. (2017) (Front Physiol 8:390) อ่านงานวิจัยเต็ม
  • 15 Isolated Leucine and Branched-Chain Amino Acid Supplementation for Enhancing Muscular Strength and Hypertrophy: A Narrative Review — Plotkin DL, Delcastillo K, Van Every DW, et al. (2021) (Int J Sport Nutr Exerc Metab 31(3):292-301) อ่านงานวิจัยเต็ม
  • 16 Branched-chain amino acid supplementation and exercise-induced muscle damage in exercise recovery: A meta-analysis of randomized clinical trials — Rahimi MH, Shab-Bidar S, Mollahosseini M, Djafarian K (2017) (Nutrition 42:30-36) อ่านงานวิจัยเต็ม
  • 17 Effect of branched-Chain Amino Acid Supplementation on Muscle Soreness following Exercise: A Meta-Analysis — Fedewa MV, Spencer SO, Williams TD, et al. (2019) (Int J Vitam Nutr Res 89(5-6):348-356) อ่านงานวิจัยเต็ม
  • 18 The effect of glutamine supplementation on athletic performance, body composition, and immune function: A systematic review and a meta-analysis of clinical trials — Ramezani Ahmadi A, Rayyani E, Bahreini M, Mansoori A (2019) (Clin Nutr 38(3):1076-1091) อ่านงานวิจัยเต็ม
  • 19 Enteral glutamine supplementation in critically ill patients: a systematic review and meta-analysis — van Zanten AR, Dhaliwal R, Garrel D, Heyland DK (2015) (Crit Care 19(1):294) อ่านงานวิจัยเต็ม
  • 20 Branched-chain amino acids for people with hepatic encephalopathy — Gluud LL, Dam G, Les I, et al. (2017) (Cochrane Database Syst Rev 5:CD001939) อ่านงานวิจัยเต็ม
  • 21 Changes in Kidney Function Do Not Differ between Healthy Adults Consuming Higher- Compared with Lower- or Normal-Protein Diets: A Systematic Review and Meta-Analysis — Devries MC, Sithamparapillai A, Brimble KS, et al. (2018) (J Nutr 148(11):1760-1775) อ่านงานวิจัยเต็ม
  • 22 Common questions and misconceptions about protein supplementation: what does the scientific evidence really show? — Antonio J, Evans C, Ferrando AA, et al. (2024) (J Int Soc Sports Nutr 21(1):2341903) อ่านงานวิจัยเต็ม
  • 23 The impact of tryptophan supplementation on sleep quality: a systematic review, meta-analysis, and meta-regression — Sutanto CN, Loh WW, Kim JE (2022) (Nutr Rev 80(2):306-316) อ่านงานวิจัยเต็ม
  • 24 Association of l-Arginine Supplementation with Markers of Endothelial Function in Patients with Cardiovascular or Metabolic Disorders: A Systematic Review and Meta-Analysis — Rodrigues-Krause J, Krause M, Rocha IMGD, et al. (2018) (Nutrients 11(1):15) อ่านงานวิจัยเต็ม
  • 25 Supplementing Glycine and N-Acetylcysteine (GlyNAC) in Older Adults Improves Glutathione Deficiency, Oxidative Stress, Mitochondrial Dysfunction, Inflammation, Physical Function, and Aging Hallmarks: A Randomized Clinical Trial — Kumar P, Liu C, Suliburk J, et al. (2023) (J Gerontol A Biol Sci Med Sci 78(1):75-89) อ่านงานวิจัยเต็ม