ค่า creatinine บอกว่ามีของเสียในเลือดเท่าไร แต่ไม่ได้บอกว่าไตกรองได้กี่มิลลิลิตรต่อนาที คนกล้ามเนื้อมากหรือเพิ่งกินเนื้อมื้อใหญ่อาจมีค่าสูงทั้งที่ไตปกติ และคนกล้ามเนื้อน้อยอาจมีค่าปกติทั้งที่การกรองลดลงแล้ว
บทนี้รวมตารางค่าอ้างอิงของแล็บไทย สูตร eGFR ที่ใช้จริง ตารางแปลระยะ CKD 9 สาเหตุที่ทำให้ค่าสูงโดยไตยังดี และจังหวะที่ควรตรวจซ้ำ
creatinine คืออะไร และทำไมใช้เป็นตัวแทนการทำงานของไต
creatine คือสารที่กล้ามเนื้อใช้สะสมพลังงาน และสลายเป็น creatinine ในอัตราคงที่ทุกวัน คนที่มีมวลกล้ามเนื้อมากจึงสร้างของเสียนี้มากกว่าคนที่กล้ามเนื้อน้อยแม้ไตทำงานเท่ากัน[6]
ไตกำจัด creatinine สองทาง คือกรองที่โกลเมอรูลัส (glomerulus) และขับออกทางท่อไตส่วนต้นบางส่วน การขับออกทางท่อใช้ตัวขนส่งที่เยื่อเซลล์ ยาบางกลุ่มที่ไม่ได้ทำอันตรายต่อไตจึงทำให้ค่าสูงขึ้นได้เพราะไปปิดตัวขนส่งเหล่านี้[10]
ค่า creatinine จึงเป็นตัวแทนการกรองแบบหยาบ ๆ ขึ้นได้ทั้งเมื่อการกรองลดลงและเมื่อวัตถุดิบตั้งต้นเพิ่ม แนวทางสากลจึงแปลงเป็น eGFR และตรวจ albumin ในปัสสาวะร่วมด้วยเสมอ[1]
ตารางที่ 1: ช่วงค่าอ้างอิง creatinine ตามเพศและวัย
ตารางนี้คัดจากคู่มือการส่งตรวจของภาควิชาพยาธิวิทยาคลินิก คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล วิธีตรวจคือ enzymatic method[5]
| กลุ่ม | ช่วงอ้างอิง (มก./ดล.) | หมายเหตุ |
|---|---|---|
| ผู้ชาย อายุ 18 ปีขึ้นไป | 0.67–1.17 | พลาสมา |
| ผู้หญิง อายุ 18 ปีขึ้นไป | 0.51–0.95 | พลาสมา |
| แรกเกิด–2 เดือน | 0.31–0.88 | สูงจาก creatinine ที่ได้รับจากมารดา |
| 2–12 เดือน | 0.16–0.39 | |
| 1–<3 ปี | 0.18–0.35 | |
| 3–<5 ปี | 0.26–0.42 | |
| 5–<7 ปี | 0.29–0.47 | |
| 7–<9 ปี | 0.34–0.53 | |
| 9–<11 ปี | 0.33–0.64 | |
| 11–<13 ปี | 0.44–0.68 | เริ่มเห็นความต่างระหว่างเพศ |
| 13–<15 ปี | 0.46–0.77 |
ช่วงอ้างอิงของแต่ละแล็บไม่เท่ากัน การเปรียบเทียบสามกลุ่มที่จับคู่ระดับการกรองจริงให้เท่ากันพบว่า ค่า creatinine เฉลี่ยต่างกันได้ถึง 0.3–0.4 มก./ดล. สาเหตุคือมาตรฐานการสอบเทียบของแล็บ ไม่ใช่ความต่างของไต[18] อีกข้อจำกัดคือช่วงผู้ใหญ่ช่วงเดียวใช้ตั้งแต่อายุ 19 ถึง 95 ปี ทั้งที่มวลกล้ามเนื้อลดลงชัดในวัยสูงอายุ ตารางนี้จึงเป็นจุดตั้งต้นของการอ่าน ไม่ใช่คำตอบว่าคุณปกติหรือไม่
eGFR คำนวณจากอะไร และทำไมต้องใช้แทน creatinine เดี่ยว
eGFR คือการประมาณอัตราการกรองจาก creatinine ร่วมกับอายุ เพศ และค่าคงที่ของสูตร หน่วยเป็น มล./นาที/1.73 ตร.ม. ซึ่งปรับตามพื้นที่ผิวกาย คนตัวเล็กและตัวใหญ่จึงเทียบกันได้
สูตรที่ใช้แพร่หลายตอนนี้คือ CKD-EPI ปี 2021 ซึ่งตัดตัวคูณเชื้อชาติออก เขียนว่า eGFR = 142 × [ค่าน้อยกว่าระหว่าง (Scr/κ, 1)] ยกกำลัง α × [ค่ามากกว่าระหว่าง (Scr/κ, 1)] ยกกำลัง −1.200 × 0.9938 ยกกำลังอายุ × 1.012 (เฉพาะผู้หญิง) โดย κ คือ 0.7 ในผู้หญิงและ 0.9 ในผู้ชาย ส่วน α คือ −0.241 ในผู้หญิงและ −0.302 ในผู้ชาย[2]
แล็บไทยจำนวนมากยังใช้สูตร CKD-EPI ปี 2009 ซึ่งเป็นสูตรต้นแบบ[3] คู่มือศิริราชระบุว่าใช้สูตรนี้สำหรับอายุมากกว่า 18 ปี แยกสมการชายหญิง และไม่ใส่ตัวคูณเชื้อชาติ โดยใช้ค่าคงที่ 141 สำหรับชาย และ 144 สำหรับหญิง[5]
เหตุผลที่ต้องใช้ eGFR เห็นชัดในคนอายุ 30 กับ 80 ที่มี creatinine 1.0 มก./ดล. เท่ากัน เพราะมวลกล้ามเนื้อและจำนวน nephron ลดลงตามอายุ
ตารางที่ 2: eGFR แปลเป็นระยะ CKD และความถี่ในการติดตาม
KDIGO 2024 แบ่งระยะตามการกรองเป็น G1–G5 และแบ่ง albumin ในปัสสาวะเป็น A1–A3 โดยโรคไตเรื้อรังคือความผิดปกติของโครงสร้างหรือการทำงานของไตที่คงอยู่ตั้งแต่ 3 เดือนขึ้นไป[1] แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยใช้ตารางระยะเดียวกัน[21]
| ระยะ | eGFR (มล./นาที/1.73 ตร.ม.) | ความหมาย | จำนวนครั้งติดตามต่อปี (A1 / A2 / A3) |
|---|---|---|---|
| G1 | 90 ขึ้นไป | ปกติหรือสูง | 1 / 1 / 3 |
| G2 | 60–89 | ลดลงเล็กน้อย | 1 / 1 / 3 |
| G3a | 45–59 | ลดลงเล็กน้อยถึงปานกลาง | 1 / 2 / 3 |
| G3b | 30–44 | ลดลงปานกลางถึงมาก | 2 / 3 / 3 |
| G4 | 15–29 | ลดลงมาก | 3 / 3 / 4 ครั้งขึ้นไป |
| G5 | ต่ำกว่า 15 | ไตวาย | 4 ครั้งขึ้นไป |
ตัวเลขความถี่คือคำแนะนำจากตารางความเสี่ยงของ KDIGO ซึ่งใช้ทั้งการกรองและระดับ albumin ประกอบกัน ไม่ใช่ว่าแพทย์จะนัดตามนี้ทุกกรณี แต่เป็นกรอบว่าคนที่อยู่ช่องสีแดงควรถูกติดตามถี่กว่าช่องสีเขียว[1]
จุดที่คนอ่านผลพลาดบ่อยคือ G1 กับ G2 ไม่นับเป็นโรคไตถ้าไม่มีหลักฐานไตเสียหายอย่างอื่น เพราะการกรอง 60–89 ในผู้สูงอายุเป็นเรื่องปกติของอายุ[1]
ค่า creatinine สูงไม่เท่ากับไตเสื่อมเสมอ: 9 สาเหตุที่ต้องตัดออกก่อน
1. มวลกล้ามเนื้อมาก คนที่เล่นเวทมี creatinine สูงกว่าคนทั่วไปตามธรรมชาติ การศึกษาในคนออกกำลังกายหนักเทียบกับคนไม่ออกกำลังกายพบค่าเฉลี่ย 1.04 เทียบ 0.95 มก./ดล. แต่ cystatin C ไม่ต่างกัน[6]
2. ออกกำลังกายหนักก่อนเจาะ ทำให้ค่าสูงขึ้นชั่วคราวได้หลายชั่วโมงถึงหนึ่งวัน
3. กินเนื้อมื้อใหญ่ก่อนเจาะ creatine ในเนื้อเปลี่ยนเป็น creatinine ตอนปรุงและถูกดูดซึม การศึกษาในคน 80 คนทั้งคนสุขภาพดีและผู้ป่วย CKD ระยะ 1–4 ให้กินมื้อเนื้อปรุงสุก 54 กรัมโปรตีน พบว่า eGFR ลดลงทุกระยะ จนผู้ป่วย CKD 3a ถูกจัดเป็น 3b ผิด 6 จาก 16 คน ผลนี้หายไปเมื่ออดอาหาร 12 ชั่วโมง[8]
4. ครีเอทีนเสริม การวิเคราะห์อภิมาน 12 การทดลองพบว่า creatinine สูงขึ้นเล็กน้อยและชั่วคราว แต่ไม่มีการเปลี่ยนแปลงของการกรองจริง[9]
5. ยาที่ยับยั้งการหลั่ง creatinine ทางท่อไต cimetidine และ trimethoprim ทำให้ค่าสูงขึ้นโดยไม่เปลี่ยนการกรอง และสูงตามขนาดยาพร้อมโซเดียมต่ำและโพแทสเซียมสูง[11] กลไกคือการปิดตัวขนส่ง ไม่ใช่การบาดเจ็บของไต[10] คู่มือแล็บศิริราชระบุทั้งสองยานี้[5]
6. ขาดน้ำ เมื่อปริมาตรพลาสมาลดลง ไตกรองลดลงชั่วคราว ค่าจึงสูงขึ้นและกลับมาเมื่อได้น้ำเพียงพอ
7. อาหารเสริมโปรตีนสูงและสมุนไพร KDIGO ระบุว่าอาหารโปรตีนสูงและครีเอทีนเสริมทำให้ creatinine ไม่สะท้อนการกรองจริง และแนะนำ cystatin C ในกลุ่มนี้[1]
8. ความคลาดเคลื่อนของแล็บ bilirubin สูงและ hemolysis รบกวนการวัด ผู้ป่วย gammopathy โดยเฉพาะ IgM อาจได้ค่าผิดแปลก และการสอบเทียบต่างกันทำให้คนเดียวกันได้ตัวเลขต่างกันข้ามแล็บ[5],[18]
9. เวลาที่เจาะเทียบกับมื้ออาหาร ค่าหลังมื้อเนื้อสูงกว่าค่าตอนเช้าในคนเดียวกัน มากพอจะขยับระยะโรคหนึ่งขั้น[8] จึงควรเจาะในสภาวะเดียวกันทุกครั้ง
ค่า creatinine ต่ำก็ไม่ได้ดีเสมอ
ค่ายิ่งต่ำยิ่งดีจริงเฉพาะเมื่อกล้ามเนื้อเท่าเดิม ค่าต่ำผิดปกติมักบอกว่าวัตถุดิบตั้งต้นน้อย ไม่ได้บอกว่าไตกรองเก่ง ในผู้สูงอายุที่กล้ามเนื้อน้อย creatinine จึงทำให้ประเมินการกรองสูงเกินจริง การศึกษาในผู้ป่วยสูงอายุที่กระดูกหัก 425 คน พบว่าตามสูตร creatinine มีเพียง 29–30% ที่ eGFR ต่ำกว่า 60 ขณะที่สูตร cystatin C ให้ผลถึงครึ่งถึงสามในสี่[17]
การตั้งครรภ์ทำให้ creatinine ต่ำกว่าปกติเพราะการกรองเพิ่มขึ้นตั้งแต่ไตรมาสแรก การสร้างค่าอ้างอิงในหญิงตั้งครรภ์สุขภาพดีพบว่าขีดบนของค่าปกติในไตรมาสสองและสามอยู่ที่ 57 และ 60 ไมโครโมลต่อลิตร ต่ำกว่าหลังคลอดราว 20%[16]
โรคตับรุนแรงก็ให้ผลเดียวกัน การทบทวนพบว่า creatinine ในผู้ป่วยตับแข็งประเมินการกรองสูงกว่าความจริง และแม้วิธี enzymatic จะแม่นกว่า แต่ยังคลาดเมื่อ bilirubin สูงมาก[20] ภาวะทุพโภชนาการเรื้อรังก็เช่นกัน
eGFR 60 ในคนอายุ 80 ต่างจากคนอายุ 30 อย่างไร
การกรองลดลงตามอายุเป็นเรื่องธรรมชาติ การศึกษาจำนวน nephron ในไตของผู้บริจาคสุขภาพดีพบว่า glomerulus ที่ยังทำงานลดลง 48% ระหว่างกลุ่มอายุน้อยที่สุดกับกลุ่ม 70–75 ปี แต่ปริมาตร cortical ลดลงเพียง 16%[13]
งานที่สร้างค่าอ้างอิง eGFR ในคนที่ดูสุขภาพดีพบว่า eGFR ลดลงตามอายุชัดเจนทั้งสองเพศ และผู้หญิงมีค่าสูงกว่าผู้ชายวัยเดียวกัน[15] จึงมีข้อเสนอให้ใช้เกณฑ์ปรับตามอายุ คือต่ำกว่า 75 สำหรับคนอายุน้อยกว่า 40 ปี ต่ำกว่า 60 สำหรับ 40–65 ปี และต่ำกว่า 45 สำหรับคนอายุมากกว่า 65 ปีที่ไม่มี albumin เพราะคนอายุ 80 ที่ eGFR 55 มีความเสี่ยงต่ำมาก ขณะที่คนอายุ 30 ที่ eGFR 65 มีความเสี่ยงสูงกว่า[14]
KDIGO ยังใช้เกณฑ์เดียวทุกอายุและเน้นว่าต้องมีหลักฐานความผิดปกติต่อเนื่อง 3 เดือนก่อนติดป้ายโรคไต เพราะการติดป้ายผิดในผู้สูงอายุมีต้นทุนทั้งยาไม่จำเป็นและปัญหาประกันสุขภาพ[1] คนอายุ 80 จึงไม่ควรเพิกเฉย แต่ควรตรวจ albumin และตรวจซ้ำว่าเลขนี้คงที่หรือลดลง
ตัวเลขที่ต้องดูคู่กัน: ACR ในปัสสาวะ
eGFR บอกการกรอง แต่ไม่บอกว่าไตมีแผลหรือไม่ คนที่ eGFR 95 แต่มี albumin รั่วมากมีความเสี่ยงไตวายสูงกว่าคนที่ eGFR 70 และไม่มี albumin เลย[1]
| ระดับ | ACR (มก./ก.) | ACR (มก./มิลลิโมล) | AER 24 ชม. (มก.) | ความหมาย |
|---|---|---|---|---|
| A1 | ต่ำกว่า 30 | ต่ำกว่า 3 | ต่ำกว่า 30 | ปกติถึงสูงเล็กน้อย |
| A2 | 30–299 | 3–29 | 30–300 | สูงปานกลาง |
| A3 | 300 ขึ้นไป | 30 ขึ้นไป | 300 ขึ้นไป | สูงมาก |
ACR คือสัดส่วน albumin ต่อ creatinine ในปัสสาวะ การหารด้วย creatinine ชดเชยความเข้มข้นที่เปลี่ยนตามการดื่มน้ำ ตัวอย่างเดียวจึงใช้ได้และใกล้เคียงการเก็บ 24 ชั่วโมง ซึ่งเก็บครบยากและผิดพลาดง่าย[1]
วิธีเก็บที่แนะนำคือปัสสาวะครั้งแรกหลังตื่นนอน เพราะค่าไม่ถูกกระทบจากโปรตีนจากการออกกำลังกายหรือการตั้งตรง การศึกษาในผู้ป่วยที่เก็บปัสสาวะเช้าติดกันพบว่าค่าเฉลี่ยของสองครั้งจับการเปลี่ยนแปลงได้ดีกว่าครั้งเดียว[19] ถ้าผลผิดปกติให้ตรวจซ้ำก่อนสรุป เว้นแต่มีอาการบวมหรือปัสสาวะเป็นฟองชัด
ยาและอาหารเสริมที่ต้องปรับตามค่าไต
เมื่อการกรองลดลง ความเข้มข้นของยาที่ถูกขับทางไตจะสูงขึ้นและเกิดพิษง่ายขึ้น ตารางของ KDIGO ระบุกลุ่มที่ต้องพิจารณาหยุดชั่วคราวก่อนผ่าตัดหรือเมื่อเจ็บป่วยเฉียบพลัน ได้แก่ ACEi/ARB, diuretics, SGLT2 inhibitors, metformin และ aminoglycosides โดย metformin เสี่ยง lactic acidosis เมื่อเกิดไตวายเฉียบพลัน ส่วน NSAIDs เสี่ยงไตวายเฉียบพลันและ interstitial nephritis[1]
NSAIDs เป็นกลุ่มที่คนซื้อกินเองมากที่สุด การวิเคราะห์อภิมานของการใช้ NSAIDs ร่วมกับ ACEi/ARB และยาขับปัสสาวะ หรือ triple whammy พบว่าความเสี่ยงไตวายเฉียบพลันสูงกว่าคนที่ไม่ใช้ (OR 2.01, 95% CI 1.30–3.10) จากห้าการศึกษาในผู้เข้าร่วมกว่า 410,000 คน[12]
ยาฆ่าเชื้อบางกลุ่มทำให้ creatinine สูงขึ้นโดยไม่ทำร้ายไต และการเพิ่มขึ้นจากยาที่ปิดตัวขนส่งอาจสูงถึงเกณฑ์ไตวายเฉียบพลันได้ทั้งที่ไตไม่ได้บาดเจ็บ[10] จึงต้องให้แพทย์ตีความ หลักที่ใช้ได้เสมอคือห้ามปรับหรือหยุดยาตามค่าไตด้วยตัวเอง ให้พกผลเลือดและรายการยาทั้งหมดรวมอาหารเสริมไปปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร
ติดตามผล: ตรวจซ้ำเมื่อไร และค่าแกว่งแค่ไหนจึงถือว่าจริง
eGFR แกว่งได้เองตามธรรมชาติและตามความคลาดเคลื่อนของแล็บ KDIGO ระบุว่าความแปรปรวนภายในคนเดียวกันอยู่ราว 5.3% และค่าที่ถือว่าเปลี่ยนจริง (reference change value) อยู่ระหว่าง 14–20% ทั้งสองทิศ[1]
จากตัวเลขนี้ KDIGO กำหนดว่าการเปลี่ยนแปลงมากกว่า 20% ในการตรวจครั้งถัดไปเกินกว่าความแปรปรวนที่คาดไว้และต้องได้รับการประเมิน[1] แปลว่าค่าเดิม 70 แล้วครั้งใหม่ 55 (ลด 21%) คือสัญญาณให้หาสาเหตุ แต่ 70 แล้ว 65 (ลด 7%) ยังอาจเป็นความแกว่งปกติ
แนวทางยังระบุว่าไม่ให้ติดป้ายโรคไตจากค่าผิดปกติครั้งเดียว เพราะอาจเป็นไตวายเฉียบพลันที่กำลังหาย ต้องตรวจซ้ำและดูหลักฐานย้อนหลังอย่างน้อย 3 เดือน[1] จำนวนครั้งที่ควรตรวจขึ้นกับระยะและ albumin ตามตารางที่ 2[1]
ข้อจำกัดของ eGFR: แม่นน้อยเมื่อไตยังดี และไม่ใช่การวัดจริง
eGFR เป็นการประมาณจากสารตัวแทน ไม่ใช่การวัดการกรองโดยตรง ความแม่นจึงมีจำกัด และจำกัดมากขึ้นเมื่อการกรองยังสูง
ปัญหาที่สำคัญกว่าคือ eGFR จาก creatinine ขึ้นกับมวลกล้ามเนื้อ การศึกษาในผู้ใหญ่ 8,076 คนพบว่าในผู้สูงอายุ 60 ปีขึ้นไปที่มีมวลกล้ามเนื้อน้อย การจัดกลุ่มด้วย eGFR จาก creatinine ไม่ตรงกับ eGFR จาก cystatin C ถึง 18.5% ในผู้ชายและ 15.2% ในผู้หญิง[7]
KDIGO 2024 จึงแนะนำให้ใช้ eGFR จากทั้ง creatinine และ cystatin C (eGFRcr-cys) เมื่อตรวจ cystatin C ได้ เพราะแม่นกว่าและไม่ขึ้นกับมวลกล้ามเนื้อเท่า creatinine[1] การศึกษาที่สร้างสมการผสมนี้พบว่าแม่นกว่าการใช้ creatinine เดี่ยวชัดเจน[4]
กลุ่มที่สูตรคลาดมากตามตารางของ KDIGO ได้แก่ ผู้ที่กล้ามเนื้อผิดปกติหรือแขนขาขาด ผู้ที่อ้วนระดับ class III ผู้ที่กินโปรตีนสูงหรือครีเอทีนเสริม ผู้ที่ทุพโภชนาการ และผู้ที่ป่วยหนักหรือเป็นมะเร็ง[1]
เตรียมตัวตรวจไต: สิ่งที่เปลี่ยนค่าจริง
คู่มือศิริราชระบุว่าการตรวจ creatinine ไม่ต้องเตรียมผู้ป่วยเป็นพิเศษ[5] แต่หลักฐานเรื่องมื้อเนื้อแสดงว่าการอดอาหาร 12 ชั่วโมงทำให้ค่ากลับมาเท่าค่าฐาน[8] ความขัดแย้งนี้แก้ได้ด้วยการแยกวัตถุประสงค์ ถ้าเจาะเพื่อคัดกรองครั้งแรก การไม่ต้องอดอาหารยอมรับได้ แต่ถ้าเจาะเพื่อตัดสินระยะหรือปรับยา ควรเจาะในสภาวะมาตรฐานเดียวกันทุกครั้ง
| สิ่งที่ทำ | ผลต่อค่า | หมายเหตุ |
|---|---|---|
| งดเนื้อสัตว์มื้อหนัก 12 ชั่วโมงก่อนเจาะ | ลดค่าที่สูงเกินจาก creatine ในอาหาร | ผลหายภายใน 12 ชั่วโมง[8] |
| งดออกกำลังกายหนัก 24 ชั่วโมง | ลดค่าที่สูงจากกล้ามเนื้อ | สำคัญในคนที่ซ้อมหนัก |
| ดื่มน้ำตามปกติ ไม่ดื่มน้อย | ป้องกันค่าสูงจากการขาดน้ำ | ห้ามจำกัดน้ำเองก่อนเจาะ |
| แจ้งอาหารเสริมและยาทุกชนิด | ป้องกันการตีความผิด | โดยเฉพาะครีเอทีน cimetidine trimethoprim[5],[10] |
| เก็บปัสสาวะครั้งแรกหลังตื่นนอน | ลดความแปรปรวนของ albumin | สำหรับตรวจ ACR[1] |
| หลีกเลี่ยงวันที่มีไข้หรือติดเชื้อ | ป้องกัน albumin สูงปลอม | ตรวจซ้ำเมื่อหายแล้ว |
การเจาะเช้าหลังอดอาหารค้างคืนจึงเทียบผลข้ามครั้งได้ง่ายที่สุด และควรเจาะที่แล็บเดิมเมื่อทำได้ เพราะความต่างของการสอบเทียบทำให้ตัวเลขเดียวกันหมายถึงคนละเรื่อง[18]
คำถามที่พบบ่อย
ค่า creatinine ปกติเท่าไร
ขึ้นกับเพศและแล็บ ในคู่มือศิริราชค่าอ้างอิงผู้ใหญ่คือ 0.67–1.17 มก./ดล. สำหรับผู้ชาย และ 0.51–0.95 มก./ดล. สำหรับผู้หญิง เด็กมีช่วงแยกตามวัยตั้งแต่ 0.16 ถึง 0.77 มก./ดล.[5]
eGFR ต่ำกว่า 60 อันตรายไหม
ต่ำกว่า 60 ติดต่อกันตั้งแต่ 3 เดือนขึ้นไปเข้าเกณฑ์การกรองลดลงของโรคไตเรื้อรัง แต่ยังต้องดู albumin และสาเหตุประกอบ[1] ในผู้สูงอายุ ค่า 55 โดยไม่มี albumin รั่วและไม่ลดลงต่อเนื่องมีความเสี่ยงต่ำกว่าคนอายุน้อยที่ค่าเท่ากันมาก[14]
ค่าไตสูงเพราะกินเนื้อไหม
ได้ ในการศึกษาที่ให้มื้อเนื้อปรุงสุก 54 กรัมโปรตีน creatinine สูงขึ้นจนผู้ป่วย CKD 3a ถูกจัดระยะผิด 6 จาก 16 คน และค่ากลับมาปกติหลังอดอาหาร 12 ชั่วโมง[8]
ต้องอดอาหารก่อนตรวจไตไหม
คู่มือแล็บระบุว่าไม่ต้องเตรียมเป็นพิเศษ[5] แต่ถ้าผลจะถูกใช้ตัดสินระยะหรือปรับยา ควรอดอาหาร 8–12 ชั่วโมงและงดเนื้อมื้อหนัก เพราะมื้อเนื้อทำให้ eGFR ต่ำลงชั่วคราวได้ชัดเจน[8]
กินครีเอทีนทำให้ค่าไตขึ้นไหม
ทำให้ creatinine สูงขึ้นเล็กน้อยและชั่วคราว แต่การวิเคราะห์อภิมานไม่พบว่าการกรองลดลง[9] KDIGO จัดครีเอทีนเสริมเป็นปัจจัยที่ทำให้ creatinine คลาดจากความจริง และแนะนำ cystatin C เมื่อต้องประเมินให้แม่น
eGFR กับ creatinine ต่างกันอย่างไร
creatinine คือความเข้มข้นของของเสียในเลือด ส่วน eGFR คือการประมาณอัตราการกรองที่คำนวณจาก creatinine ร่วมกับอายุและเพศ แล้วปรับตามพื้นที่ผิวกาย[2] คนสองคนมี creatinine เท่ากันแต่ eGFR ต่างกันได้มากถ้าอายุหรือเพศต่างกัน
ระยะ CKD มีกี่ระยะ
ห้าระยะตามการกรอง คือ G1 ตั้งแต่ 90 ขึ้นไป, G2 60–89, G3a 45–59, G3b 30–44, G4 15–29 และ G5 ต่ำกว่า 15 และมีอีกระบบคือ A1–A3 ตาม albumin ในปัสสาวะ ทั้งสองแกนใช้ร่วมกันเป็นตารางความเสี่ยง[1]
ค่าไตเท่าไรต้องพบแพทย์
ถ้า eGFR ต่ำกว่า 60 ติดต่อกัน หรือลดลงมากกว่า 20% จากครั้งก่อน ควรพบแพทย์เพื่อหาสาเหตุ[1] เช่นเดียวกับกรณี ACR ตั้งแต่ 30 มก./ก. ขึ้นไป ปัสสาวะเป็นฟองหรือบวม หรือมีอาการปัสสาวะน้อยลงร่วมกับอาเจียนและขาดน้ำ
สรุป
creatinine เป็นของเสียจากกล้ามเนื้อที่ไตกรองและขับออกบางส่วน ค่าจึงขึ้นกับสามอย่างพร้อมกัน คือการกรอง มวลกล้ามเนื้อ และอาหารหรือยาในวันนั้น ช่วงอ้างอิงของแล็บไทยอยู่ที่ 0.67–1.17 มก./ดล. ในผู้ชาย และ 0.51–0.95 มก./ดล. ในผู้หญิง[5]
การอ่านที่ถูกต้องคืออ่าน eGFR คู่กับ ACR ไม่ใช่ creatinine เดี่ยว เพราะโรคไตเรื้อรังนิยามด้วยความผิดปกติที่คงอยู่ตั้งแต่ 3 เดือนร่วมกับหลักฐานไตเสียหาย[1] ถ้าตัวเลขผิดปกติ ให้ตรวจซ้ำในสภาวะเดิมก่อน แล้วนำผลทั้งชุดไปคุยกับแพทย์ ไม่ใช่ปรับยาหรือตัดสินใจเองจากตัวเลขบรรทัดเดียว
คำเตือนด้านความปลอดภัย (อ่านก่อนใช้): บทนี้ใช้อ่านและแปลผล ไม่ใช่วินิจฉัย ห้ามตัดสินระยะโรคไตหรือปรับขนาดยาด้วยตัวเองจากตัวเลขในบทนี้ โดยเฉพาะยาแก้ปวดกลุ่ม NSAIDs ซึ่งเพิ่มความเสี่ยงไตเสื่อมเมื่อใช้ต่อเนื่องในคนที่การกรองลดลงแล้ว ถ้า eGFR ต่ำกว่า 60 หรือลดลงมากกว่าที่คาดในระยะสั้น ให้ปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนเปลี่ยนยาใด ๆ
แหล่งอ้างอิง
- . Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO) CKD Work Group. KDIGO 2024 Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Management of Chronic Kidney D ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;105(4S):S117–S314. doi:10.1016/j.kint.2023.10.018. PMID: 38490803. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Inker LA, Eneanya ND, Coresh J, et al. New Creatinine- and Cystatin C-Based Equations to Estimate GFR without Race. N Engl J Med. 2021;385(19):1737–1749. doi: ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- .1056/NEJMoa2102953. PMID: 34554658. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Levey AS, Stevens LA, Schmid CH, et al. A new equation to estimate glomerular filtration rate. Ann Intern Med. 2009;150(9):604–612. doi:10.7326/0003-4819-150- ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- -200905050-00006. PMID: 19414839. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Inker LA, Schmid CH, Tighiouart H, et al. Estimating glomerular filtration rate from serum creatinine and cystatin C. N Engl J Med. 2012;367(1):20–29. doi:10. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- /NEJMoa1114248. PMID: 22762315. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . ภาควิชาพยาธิวิทยาคลินิก คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล. คู่มือการส่งตรวจทางห้องปฏิบัติการ: Creatinine (Plasma, Urine). มหาวิทยาลัยมหิดล. https://www.si.mahidol.ac ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Baxmann AC, Ahmed MS, Marques NC, et al. Influence of muscle mass and physical activity on serum and urinary creatinine and serum cystatin C. Clin J Am Soc Ne ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;3(2):348–354. doi:10.2215/CJN.02870707. PMID: 18235143. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Groothof D, Post A, Polinder-Bos HA, et al. Muscle mass and estimates of renal function: a longitudinal cohort study. J Cachexia Sarcopenia Muscle. 2022;13(4) ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- –2043. doi:10.1002/jcsm.12969. PMID: 35596604. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Nair S, O’Brien SV, Hayden K, et al. Effect of a cooked meat meal on serum creatinine and estimated glomerular filtration rate in diabetes-related kidney dise ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;37(2):483–487. doi:10.2337/dc13-1770. PMID: 24062331. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Naeini EK, Eskandari M, Mortazavi M, et al. Effect of creatine supplementation on kidney function: a systematic review and meta-analysis. BMC Nephrol. 2025;26 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ):622. doi:10.1186/s12882-025-04558-6. PMID: 41199218. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Nakada T, Kudo T, Ito K. Quantitative Consideration of Clinical Increases in Serum Creatinine Caused by Renal Transporter Inhibition. Drug Metab Dispos. 2023; ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 9):1114–1126. doi:10.1124/dmd.122.000969. PMID: 36859345. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Yokoyama S, Tanaka A, Kondo Y, et al. Impact of trimethoprim on serum creatinine, sodium, and potassium concentrations in patients taking trimethoprim-sulfame ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;47(9):1409–1417. doi:10.1111/jcpt.13679. PMID: 35545234. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Calvo DM, Saiz LC, Leache L, et al. Acute kidney injury and morbi-mortality associated with “triple whammy” combination: Systematic review and meta-analysis. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;91(11):3031–3041. doi:10.1002/bcp.70263. PMID: 40876867. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Denic A, Lieske JC, Chakkera HA, et al. The Substantial Loss of Nephrons in Healthy Human Kidneys with Aging. J Am Soc Nephrol. 2017;28(1):313–320. doi:10.168 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- /ASN.2016020154. PMID: 27401688. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Delanaye P, Glassock RJ, Pottel H, Rule AD. An Age-Calibrated Definition of Chronic Kidney Disease: Rationale and Benefits. Clin Biochem Rev. 2016;37(1):17–26 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Liu Q, Hang H, Xu T, et al. Establishment of reference intervals for estimated glomerular filtration rate in apparently healthy adults based on the full age s ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;62(3):174–183. doi:10.1177/00045632241306060. PMID: 39631771. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Legoabe Z, Sebitloane M, Lombard C, et al. Development of normal reference intervals for renal function in pregnancy: a secondary analysis of clinical trial d ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;44(1):2361445. doi:10.1080/01443615.2024.2361445. PMID: 38832538. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Iacomelli I, Giordano A, Rivasi G, et al. Low Creatinine Potentially Overestimates Glomerular Filtration Rate in Older Fracture Patients: A Plea for an Extens ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;84:74–79. doi:10.1016/j.ejim.2020.06.016. PMID: 32718879. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Pottel H, Cavalier E, Björk J, et al. Standardization of serum creatinine is essential for accurate use of unbiased estimated GFR equations: evidence from thr ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;15(12):2258–2265. doi:10.1093/ckj/sfac182. PMID: 36381377. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Sontrop JM, Garg AX, Li L, et al. Consecutive first-morning urine samples to measure change in the albumin-to-creatinine ratio: a pilot study of a home urine ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;3:3. doi:10.1186/s40697-016-0095-8. PMID: 26835152. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Davenport A, Cholongitas E, Xirouchakis E, Burroughs AK. Pitfalls in assessing renal function in patients with cirrhosis—potential inequity for access to trea ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;26(9):2735–2742. doi:10.1093/ndt/gfr354. PMID: 21690201. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . สมาคมโรคไตแห่งประเทศไทย. ข้อแนะนำเวชปฏิบัติการดูแลผู้ป่วยโรคไตเรื้อรัง ก่อนการบำบัดทดแทนไต พ.ศ. 2565 (ฉบับปรับปรุงเพิ่มเติม). 2565. https://www.nephrothai.org ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- /03/CKD-guideline-2565-revised-edition.pdf ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed