โลหิตจาง (anemia) คือภาวะที่ฮีโมโกลบินในเลือดต่ำกว่าเกณฑ์ของกลุ่มประชากรนั้น จนร่างกายลำเลียงออกซิเจนได้ไม่เต็มที่ องค์การอนามัยโลกกำหนดเกณฑ์ปี 2567 ว่า ผู้ชายอายุ 15-65 ปีถือว่าโลหิตจางเมื่อฮีโมโกลบินต่ำกว่า 130 กรัม/ลิตร ผู้หญิงที่ไม่ได้ตั้งครรภ์ต่ำกว่า 120 กรัม/ลิตร และหญิงตั้งครรภ์ใช้เกณฑ์ 110, 105 และ 110 กรัม/ลิตร ตามไตรมาสที่ 1, 2 และ 3[1]
โลหิตจางไม่ใช่โรค แต่เป็นสัญญาณว่ามีอะไรบางอย่างผิดปกติ การกินยาเม็ดธาตุเหล็กโดยไม่ตรวจหาต้นเหตุจึงแก้ปัญหาได้เพียงครึ่งเดียว บทนี้พาไล่ตั้งแต่การอ่านผล CBC การแยกขาดเหล็กออกจากธาลัสซีเมีย ไปจนถึงการรับประทานธาตุเหล็กเสริมให้ได้ผลจริง
โลหิตจางคืออะไร: ตัวเลขที่ใช้วินิจฉัย
เกณฑ์นี้กำหนดจากค่าเปอร์เซ็นไทล์ที่ 5 ของฮีโมโกลบินในคนแข็งแรงจากหลายประเทศ[1] ในเด็กเกณฑ์ต่างตามวัย คือ 6-23 เดือนต่ำกว่า 105, 24-59 เดือนต่ำกว่า 110, 5-11 ปีต่ำกว่า 115 และ 12-14 ปีต่ำกว่า 120 กรัม/ลิตร[1]
ค่าปกติแต่ละห้องแล็บไม่เท่ากันเพราะแต่ละแห่งสร้างช่วงอ้างอิงจากประชากรและเครื่องตรวจเอง จึงควรดูแนวโน้มของค่าเดิมประกอบ[5]
“ซีด” กับ “โลหิตจาง” ต่างกัน ซีดคือสิ่งที่มองเห็น เช่น เยื่อบุตาและฝ่ามือซีด ซึ่งมีความไวต่ำ คนที่ซีดอาจไม่ได้โลหิตจาง และคนที่โลหิตจางหลายรายก็ดูไม่ซีด
3 ชนิดหลักตามขนาดเม็ดเลือด (MCV)
MCV คือปริมาตรเฉลี่ยของเม็ดเลือดแดง เป็นค่าตัวแรกที่บอกว่าโลหิตจางมาจากกระบวนการไหน โดยทั่วไปเล็กกว่า 80 เฟมโตลิตรถือว่าเม็ดเลือดเล็ก 80-100 เฟมโตลิตรปกติ และมากกว่า 100 เฟมโตลิตรเป็นเม็ดเลือดใหญ่ ช่วงอ้างอิงของแต่ละห้องแล็บอาจต่างเล็กน้อย[6]
| ชนิดตาม MCV | ค่า MCV | สาเหตุที่พบบ่อย | ตรวจต่อ |
|---|---|---|---|
| เม็ดเลือดเล็ก | ต่ำกว่า 80 fL | ขาดธาตุเหล็ก ธาลัสซีเมีย โรคเรื้อรังอักเสบ พิษตะกั่ว | เฟอร์ริติน, สัดส่วนอิ่มตัวของทรานสเฟอร์ริน, ฮีโมโกลบิน A2 |
| เม็ดเลือดปกติ | 80-100 fL | เสียเลือดเฉียบพลัน โรคไต โรคเรื้อรังอักเสบ เม็ดเลือดแดงแตก ไขกระดูกฝ่อ | เรติคูโลไซต์, ครีอะตินิน, CRP, LDH, ตรวจเสมียร์ |
| เม็ดเลือดใหญ่ | มากกว่า 100 fL | ขาดวิตามินบี 12 หรือโฟเลต แอลกอฮอล์ โรคตับ ไทรอยด์ต่ำ ไขกระดูกผิดปกติ | วิตามินบี 12, โฟเลต, TSH, ตรวจเสมียร์ |
MCV เป็นกุญแจแรกเพราะแต่ละกลุ่มมีเส้นทางการตรวจต่อคนละทาง การเจาะเฟอร์ริตินตั้งแต่ต้นในคนที่ MCV สูงอาจทำให้มองข้ามภาวะขาดวิตามินบี 12[6] ภาพผสมก็พบบ่อย เช่น ขาดเหล็กร่วมกับธาลัสซีเมีย หรือขาดเหล็กและขาดบี 12 พร้อมกัน ค่า MCV อาจกลับมาปกติทั้งที่ความผิดปกติยังอยู่ ส่วน RDW ช่วยบอกการกระจายตัวของขนาดเม็ดเลือดได้บ้าง[6]
สาเหตุที่พบบ่อยในคนไทย เรียงตามความชุก
สาเหตุอันดับหนึ่งของโลหิตจางทั่วโลกคือการขาดธาตุเหล็ก และเป็นสาเหตุที่ทำให้สูญเสียปีชีวิตด้วยความบกพร่องมากที่สุด[2] โลหิตจางจากการขาดเหล็กพบประมาณ 1,200 ล้านคนทั่วโลก[3]
ในคนไทยสาเหตุที่พบบ่อยคือเลือดออกเรื้อรัง ทั้งประจำเดือนที่มากเกินปกติซึ่งเป็นตัวขับเคลื่อนหลักในหญิงวัยเจริญพันธุ์[19] และเลือดออกจากทางเดินอาหารจากแผลในกระเพาะ ลำไส้อักเสบ ยาลดปวดกลุ่มเอ็นเซด หรือมะเร็งลำไส้ ในพื้นที่ห่างไกลยังพบพยาธิปากขอ โดยหญิงตั้งครรภ์ที่ปัตตานีพบถึง 47%[33]
ถัดมาคือธาลัสซีเมีย ไทยมีพาหะ 30-40% ของประชากร ผู้ป่วยราว 1% และทารกเกิดใหม่เป็นชนิดรุนแรงราว 1.2%[8] ส่วนการขาดบี 12 และโฟเลตพบในผู้อาหารเจ ผ่าตัดกระเพาะ และผู้ดื่มแอลกอฮอล์ บี 12 เป็นสาเหตุอันดับหนึ่งของโลหิตจางเม็ดเลือดใหญ่ และอาการทางระบบประสาทอาจเกิดก่อน[29] โรคเรื้อรังอักเสบ เช่น วัณโรค มะเร็ง และอ้วน กระตุ้นฮีพซิดินจนมีเหล็กแต่ใช้ไม่ได้[16] ในผู้สูงอายุต้องนึกถึงไขกระดูกผิดปกติด้วย[17][18]
ทำไม “กินยาเสริมเหล็ก” โดยไม่ตรวจอาจพลาดโรคร้าย
หลักการสำคัญคือ การขาดธาตุเหล็กในผู้ชายและหญิงวัยหมดประจำเดือนถือเป็นสัญญาณของเลือดออกจนกว่าจะพิสูจน์ว่าไม่ใช่ แนวทางสมาคมระบบทางเดินอาหารแห่งสหราชอาณาจักรระบุว่าประมาณหนึ่งในสามของผู้ชายและหญิงวัยหมดประจำเดือนที่มาด้วยโลหิตจางจากการขาดเหล็กมีความผิดปกติที่ตรวจพบได้ ส่วนใหญ่ในทางเดินอาหาร[10]
งานอภิมานวิเคราะห์พบความชุกของมะเร็งทางเดินอาหารในผู้ที่ขาดเหล็กแต่ยังไม่ซีด 0.38% แต่ในผู้สูงอายุ 2.58% และในผู้ชายกับหญิงวัยหมดประจำเดือน 0.90%[12]
กลไกที่ทำให้พลาดคือ มะเร็งลำไส้ด้านขวาเลือดออกทีละน้อยแต่ต่อเนื่อง ฮีโมโกลบินจึงค่อย ๆ ลดโดยไม่มีอาการเตือน เมื่อกินยาเหล็ก ค่าอาจขึ้นชั่วคราวทั้งที่เลือดยังออกอยู่
แนวทางสมาคมระบบทางเดินอาหารแห่งสหรัฐอเมริกาแนะนำให้ตรวจทางเดินอาหารทั้งส่วนบนและล่างในผู้ชายและหญิงวัยหมดประจำเดือนที่ขาดเหล็กโดยไม่ทราบสาเหตุ รวมถึงรายที่มีอาการหรือประวัติครอบครัวเป็นมะเร็งลำไส้[11]
ตรวจอะไรต่อจาก CBC
เฟอร์ริตินเป็นตัวชี้วัดเหล็กสำรองที่ดีที่สุด องค์การอนามัยโลกกำหนดว่าน้อยกว่า 15 ไมโครกรัม/ลิตรบ่งชี้การขาดเหล็กในคนที่ดูแข็งแรง และ 12 ไมโครกรัม/ลิตรในเด็กต่ำกว่า 5 ปี แต่ถ้ามีการอักเสบหรือติดเชื้อ เกณฑ์ขยับเป็น 70 เพราะเฟอร์ริตินเพิ่มจากการอักเสบ[13] ในทางปฏิบัติใช้ 30 ไมโครกรัม/ลิตรเป็นจุดตัดในคนไม่มีการอักเสบ และ 100 เมื่อ CRP สูง[14] สัดส่วนอิ่มตัวของทรานสเฟอร์รินต่ำกว่า 20% และความสามารถจับเหล็กรวมมักสูงขึ้น ช่วยสนับสนุนการขาดเหล็ก[14]
เรติคูโลไซต์บอกว่าไขกระดูกตอบสนองหรือไม่ ค่าต่ำทั้งที่ซีดหมายถึงการผลิตมีปัญหา ค่าสูงหมายถึงเสียเลือดหรือเม็ดเลือดแดงแตก ตรวจเสมียร์ช่วยแยกสาเหตุ เช่น เม็ดเลือดรูปดินสอหรือนิวโทรฟิลหลายพู[6] ถ้าเม็ดเลือดขาวและเกล็ดเลือดต่ำร่วมด้วยต้องส่งตรวจเร็ว ควรตรวจอุจจาระหาการมีเลือดออกที่มองไม่เห็น ตรวจหาเชื้อเฮลิโคแบคเตอร์ ไพโลไร และคัดกรองเซลิแอกในรายที่เหมาะสม[10] ฮีโมโกลบินอิเล็กโทรโฟรีซิสใช้ยืนยันธาลัสซีเมีย ส่วนบี 12 และโฟเลตตรวจเมื่อเม็ดเลือดใหญ่หรือมีอาการทางระบบประสาท และควรตรวจครีอะตินินเพราะโรคไตแก้ไขได้[5][28]
แยกขาดเหล็กจากธาลัสซีเมียด้วยตัวเลข
ทั้งสองภาวะทำให้เม็ดเลือดเล็กและฮีโมโกลบินต่ำเหมือนกัน แต่รักษาคนละทาง และคนไทยมีพาหะถึง 30-40%[8]
| ตัวชี้วัด | ขาดธาตุเหล็ก | ธาลัสซีเมียพาหะ |
|---|---|---|
| MCV | ต่ำ | ต่ำ |
| จำนวนเม็ดเลือดแดง | มักต่ำ | มักปกติหรือสูง |
| RDW | สูง | มักปกติ |
| Mentzer index | มากกว่า 13 | น้อยกว่า 13 |
| เฟอร์ริติน | ต่ำ | ปกติหรือสูง |
| ฮีโมโกลบิน A2 | ปกติ | สูงในพาหะเบต้า |
| ตอบสนองต่อธาตุเหล็ก | ขึ้นชัดใน 2-4 สัปดาห์ | ไม่ขึ้น |
Mentzer index คำนวณจาก MCV หารจำนวนเม็ดเลือดแดง (หน่วยล้านเซลล์ต่อไมโครลิตร) ค่าที่น้อยกว่า 13 ชี้ไปทางธาลัสซีเมียพาหะ ส่วนมากกว่า 13 ชี้ไปทางการขาดเหล็ก[7] แต่เป็นเพียงการคัดกรอง ไม่ใช่การวินิจฉัย เพราะโรคเรื้อรังและการขาดเหล็กสองอย่างพร้อมกันทำให้ค่าคลาดเคลื่อน
จุดที่คนไทยถูกวินิจฉัยผิดบ่อยคือเห็นเม็ดเลือดเล็กแล้วสรุปว่าขาดเหล็กทันที โดยไม่ดูจำนวนเม็ดเลือดแดงและเฟอร์ริติน ผู้ที่เป็นพาหะจึงได้ยาเหล็กซ้ำโดยฮีโมโกลบินไม่ขึ้น ทางกลับกัน ผู้ที่เป็นพาหะและขาดเหล็กร่วมด้วยจะได้ประโยชน์จากการรักษาเหล็กก่อน แล้วประเมินดัชนีซ้ำ เพราะเมื่อเติมเหล็กจนเต็ม ค่า MCV และ Mentzer index จะบอกธาลัสซีเมียได้ชัดขึ้น การรู้สถานะพาหะยังสำคัญก่อนตั้งครรภ์ เพราะคู่สมรสที่เป็นพาหะทั้งสองฝ่ายมีโอกาสมีบุตรเป็นโรคชนิดรุนแรง 25%[8][9]
อาการ: จากไม่มีอาการถึงหายใจไม่ออก
ความรุนแรงของอาการไม่ได้ขึ้นกับตัวเลขฮีโมโกลบินอย่างเดียว แต่ขึ้นกับความเร็วที่ค่าลดลงและการชดเชย[30] คนที่ค่าลดช้า ๆ อาจทำงานได้ปกติที่ 80 กรัม/ลิตร ขณะที่คนเสียเลือดเฉียบพลันอาจมีอาการหนักที่ค่าสูงกว่านั้นมาก
อาการที่พบบ่อยคืออ่อนเพลีย เหนื่อยง่ายเวลาออกแรง ใจสั่น เวียนหัว ปวดหัว หูอื้อ และหน้ามืดเมื่อลุกยืนเร็ว เมื่อดูกายจะเห็นเยื่อบุตา ฝ่ามือ และร่องเล็บซีดลง ลิ้นเรียบแดงวาว เล็บเปราะและบุ๋มเป็นรูปช้อน[30] อาการเฉพาะที่คนมักไม่เล่าคือกินสิ่งที่ไม่มีคุณค่าทางโภชนาการ เช่น น้ำแข็ง ดิน พบได้ 40-50% และกลุ่มอาการขาอยู่ไม่สุขพบ 32-40%[30]
คนที่ขาดเหล็กแต่ยังไม่ซีดอาจมีแค่อ่อนเพลียเรื้อรัง ซึ่งการให้เหล็กช่วยลดได้จริง[36]
การรักษา: ขึ้นกับชนิด ไม่ใช่ทุกคนต้องกินเหล็ก
การรักษามีสองส่วนที่ต้องทำคู่กัน คือแก้ต้นเหตุและเติมสิ่งที่ขาด เมื่อวินิจฉัยว่าขาดเหล็ก การกินเหล็กเป็นทางแรกในเกือบทุกกรณี[4] ยกเว้นบางกรณี เช่น ผ่าตัดกระเพาะแบบบายพาส เลือดประจำเดือนมากจนชดเชยไม่ทัน ลำไส้อักเสบ และหลอดเลือดผิดปกติแต่กำเนิด[25]
การให้เหล็กทางหลอดเลือดดำเหมาะเมื่อกินไม่ได้ผล ทนไม่ได้ หรือดูดซึมบกพร่อง สูตรใหม่ปลอดภัยขึ้นมาก แต่ยังต้องเฝ้าระวังปฏิกิริยาแพ้และฟอสเฟตในเลือดต่ำ[26] แนวทางระบบทางเดินอาหารแนะนำให้พิจารณาเหล็กฉีดเมื่อฮีโมโกลบินต่ำกว่า 100 กรัม/ลิตรและกินเหล็กไม่ทน[10]
การขาดวิตามินบี 12 ต้องยืนยันก่อนรักษา เพราะถ้าให้โฟเลตอย่างเดียวในคนที่ขาดบี 12 ภาวะโลหิตจางดีขึ้นแต่ความเสียหายต่อระบบประสาทอาจดำเนินต่อ[29] ในโรคไตเรื้อรัง แนวทางล่าสุดยังจัดยากระตุ้นการสร้างเม็ดเลือดเป็นทางเลือกแรก และเน้นเหล็กทางหลอดเลือดดำมากขึ้น[27][28] การให้เลือดควรสงวนไว้เมื่อจำเป็น ในผู้ป่วยอาการคงที่เกณฑ์แบบจำกัดคือต่ำกว่า 7 กรัม/เดซิลิตร[37] ผู้ที่เป็นพาหะ โรคเรื้อรังอักเสบ หรือขาดบี 12 ไม่ได้ขาดเหล็กเป็นหลัก จึงไม่ต้องกินเหล็ก
การกินเหล็กให้ได้ผลจริง
แนวทางสมาคมระบบทางเดินอาหารแห่งสหราชอาณาจักรแนะนำขนาดเริ่มต้น 50-100 มิลลิกรัมของธาตุเหล็ก(elemental iron) วันละครั้งขณะท้องว่าง เทียบได้กับเฟอร์รัสซัลเฟต 200 มิลลิกรัมหนึ่งเม็ด[10] ตัวเลขบนกล่องคือน้ำหนักเกลือ ไม่ใช่ธาตุเหล็ก
เหตุผลที่ให้วันละครั้งคือฮีพซิดิน หลังได้เหล็กตั้งแต่ 60 มิลลิกรัมขึ้นไป ฮีพซิดินจะสูงนานประมาณ 24 ชั่วโมง และลดสัดส่วนการดูดซึมของมื้อถัดไปลง 35-45% ขนาด 40-80 มิลลิกรัมจึงให้สัดส่วนการดูดซึมดีที่สุด[20]
การกินวันเว้นวันให้สัดส่วนการดูดซึมสะสม 21.8% เทียบกับ 16.3% ของการกินติดกันทุกวัน[21]
วิตามินซีและเนื้อสัตว์ช่วยเพิ่มการดูดซึมเหล็กจากพืช[22][24] ส่วนชา กาแฟ แคลเซียมจากนม ไฟเตทในธัญพืชไม่ขัดสี และยาลดกรดลดการดูดซึม[23][22] ควรเว้นอย่างน้อย 1-2 ชั่วโมงก่อนหรือหลังยา
ผลข้างเคียงที่พบบ่อยคือคลื่นไส้ ท้องผูก และอุจจาระดำ แก้ได้ด้วยการลดขนาด กินวันเว้นวัน หรือกินพร้อมอาหารเล็กน้อย ถ้าทนไม่ได้จริงควรปรึกษาแพทย์เพื่อเปลี่ยนสูตร ไม่ใช่หยุดยาเอง[10]
ติดตามผล: ควรเห็นผลเมื่อไร
แนวทางแนะนำให้ตรวจ CBC ซ้ำที่ 2 สัปดาห์หลังเริ่มยา ถ้าฮีโมโกลบินขึ้นอย่างน้อย 10 กรัม/ลิตรถือว่าตอบสนองดี ถ้าตรวจที่ 2 สัปดาห์ไม่ได้ ให้ตรวจที่ 28 วันโดยดูว่าขึ้นอย่างน้อย 20 กรัม/ลิตรหรือเข้าสู่เกณฑ์ปกติ[10]
ถ้าไม่ขึ้นเลย ให้สงสัยสี่เรื่อง คือ กินยาไม่สม่ำเสมอ ยังมีเลือดออก การดูดซึมบกพร่อง และการวินิจฉัยผิด เช่น เป็นพาหะธาลัสซีเมียหรือขาดบี 12
เมื่อฮีโมโกลบินปกติยังต้องกินต่อประมาณ 3 เดือนเพื่อเติมเหล็กสำรอง อาจนานกว่านั้นหากยังมีเลือดออกต่อเนื่อง[10] หลังหยุดยาให้ตรวจ CBC เป็นระยะ ในรายที่ต้นเหตุยังแก้ไม่ได้ แนวทางเสนอให้ตรวจทุก 3 เดือนในปีแรก และทุก 6 เดือนไปอีก 2-3 ปี หากซีดกลับมาซ้ำต้องค้นหาสาเหตุใหม่[10]
โลหิตจางในคนท้องและในเด็ก
หญิงตั้งครรภ์ใช้เกณฑ์ต่ำกว่า 110 กรัม/ลิตรในไตรมาสแรก ต่ำกว่า 105 ในไตรมาสที่สอง และต่ำกว่า 110 ในไตรมาสที่สาม[1] ภาวะนี้เพิ่มความเสี่ยงคลอดก่อนกำหนดและทารกน้ำหนักน้อย ในไทย ข้อมูลจากหญิงตั้งครรภ์ปัตตานีพบพยาธิปากขอ 47% และการกินยาเหล็กสม่ำเสมอในไตรมาสที่สามต่ำเพียง 9-12%[33]
การเสริมเหล็กได้ผลชัด งานทบทวนของโคเครนพบว่าการเสริมเหล็กทุกวันลดโลหิตจางเมื่อครบกำหนดคลอดได้ 70% (RR 0.30)[31] องค์การอนามัยโลกแนะนำธาตุเหล็กธาตุ 60 มิลลิกรัมร่วมกับกรดโฟลิก 400 ไมโครกรัมทุกวัน[32] จุดตัดเฟอร์ริตินในครรภ์ยังไม่ตรงกัน[15]
ในเด็ก เกณฑ์อายุ 6-23 เดือนอยู่ที่ต่ำกว่า 105 กรัม/ลิตร[1] นมแม่มีเหล็กน้อย จึงต้องเริ่มอาหารเสริมที่มีเหล็กตั้งแต่อายุ 6 เดือน เช่น เนื้อสัตว์บด ตับ และธัญพืชเสริมเหล็ก และไม่ควรใช้นมวัวเป็นนมหลักก่อน 1 ปี ในเด็กเล็กที่ซีด การให้เหล็กไม่ได้แสดงผลต่อพัฒนาการชัดเจนใน 30 วันแรก[34] แต่ในเด็กวัยเรียนช่วยเพิ่มสติปัญญา ความสนใจ และความจำอย่างมีนัยสำคัญ[35]
เมื่อไรต้องพบแพทย์/ฉุกเฉิน
องค์การอนามัยโลกถือว่าต่ำกว่า 70 กรัม/ลิตรเป็นชนิดรุนแรงในหญิงตั้งครรภ์และเด็กเล็ก และต่ำกว่า 80 ในผู้ใหญ่ทั่วไป[1]
ให้ไปห้องฉุกเฉินถ้าเจ็บแน่นหน้าอก หายใจลำบากแม้ขณะพัก เป็นลม ใจสั่นรุนแรง หรือมีเลือดออกที่หยุดไม่ได้ เช่น อาเจียนเป็นเลือด ถ่ายเป็นเลือดสด หรือถ่ายดำและเหลว
ควรพบแพทย์โดยไม่รอถ้าซีดร่วมกับน้ำหนักลด ไข้เรื้อรัง เหงื่อออกกลางคืน ต่อมน้ำเหลืองโต หรือปวดกระดูก เพราะอาจบอกถึงมะเร็ง การติดเชื้อเรื้อรัง หรือโรคทางไขกระดูก หญิงตั้งครรภ์ที่ต่ำกว่า 100 กรัม/ลิตรควรได้รับการรักษาและติดตามใกล้ชิด ส่วนผู้ที่กินยาเหล็กครบ 2-4 สัปดาห์แล้วไม่ขึ้นควรกลับไปพบแพทย์ ไม่ใช่เพิ่มขนาดยาเอง
คำถามที่พบบ่อย
ฮีโมโกลบินเท่าไรถึงเรียกว่าโลหิตจาง
ผู้ชาย 15-65 ปีต่ำกว่า 130 กรัม/ลิตร ผู้หญิงที่ไม่ได้ตั้งครรภ์ต่ำกว่า 120 และหญิงตั้งครรภ์ 110, 105 และ 110 กรัม/ลิตรในไตรมาส 1, 2 และ 3[1]
โลหิตจางหายเองได้ไหม
ขึ้นกับสาเหตุ ถ้าเสียเลือดครั้งเดียวและต้นเหตุถูกแก้แล้ว ร่างกายเติมเหล็กสำรองกลับได้เองในหลักเดือน แต่ถ้าต้นเหตุยังอยู่ เช่น ประจำเดือนมากหรือเลือดออกในทางเดินอาหาร จะกลับมาซ้ำ[3][10]
กินยาเสริมเหล็กนานแค่ไหน
กินจนฮีโมโกลบินปกติแล้วต่ออีกประมาณ 3 เดือนเพื่อเติมเหล็กสำรอง ประเมินผลครั้งแรกที่ 2 สัปดาห์[10] ผู้ที่มีเลือดออกต่อเนื่องอาจต้องนานกว่านั้น
เป็นพาหะธาลัสซีเมียต้องรักษาไหม
พาหะไม่ใช่โรคที่ต้องรักษาและไม่ทำให้อาการรุนแรง แต่ควรรู้สถานะเพราะมีผลต่อการวางแผนมีบุตร และไม่ควรกินยาเสริมเหล็กพร่ำเพรื่อหากไม่ได้ขาดจริง[8][9]
โลหิตจางกับความดันต่ำต่างกันไหม
ต่างกัน โลหิตจางคือฮีโมโกลบินต่ำจนลำเลียงออกซิเจนไม่พอ ส่วนความดันต่ำคือแรงดันเลือดต่ำ
ต้องเจาะเลือดซ้ำบ่อยแค่ไหน
ตรวจ CBC ที่ 2 สัปดาห์ หรืออย่างช้าที่ 28 วัน[10] หลังจากนั้นตรวจตามสาเหตุ เช่น ทุก 3 เดือนในปีแรกหากต้นเหตุยังแก้ไม่ได้
ตั้งครรภ์แล้วซีดอันตรายไหม
อันตราย เพราะเพิ่มความเสี่ยงคลอดก่อนกำหนดและทารกน้ำหนักน้อย การเสริมเหล็กทุกวันลดโลหิตจางเมื่อครบกำหนดได้ 70%[31] องค์การอนามัยโลกแนะนำธาตุเหล็กธาตุ 60 มก. กับโฟลิก 400 ไมโครกรัมทุกวัน[32]
กินเหล็กแล้วท้องผูกทำอย่างไร
ลดขนาดหรือเปลี่ยนเป็นวันเว้นวัน ซึ่งยังให้การดูดซึมที่ดี[21] ดื่มน้ำให้พอ เพิ่มผักผลไม้ หรือกินยาพร้อมอาหารเล็กน้อย ถ้ายังทนไม่ได้ควรปรึกษาแพทย์[10]
สรุป
โลหิตจางเป็นสัญญาณ ไม่ใช่การวินิจฉัย ตัวเลขฮีโมโกลบินบอกว่าเข้าเกณฑ์หรือไม่ แต่ไม่ได้บอกว่าเกิดจากอะไร การดู MCV ร่วมกับเฟอร์ริติน จำนวนเม็ดเลือดแดง และประวัติเลือดออกช่วยแยกสาเหตุหลักได้ในขั้นแรก
การขาดธาตุเหล็กในผู้ชายและหญิงวัยหมดประจำเดือนต้องหาต้นเหตุเสมอ เพราะประมาณหนึ่งในสามมีความผิดปกติในทางเดินอาหาร และมะเร็งอาจมาด้วยโลหิตจางเพียงอย่างเดียว[10] การกินยาเหล็กเองจึงช่วยได้เฉพาะเมื่อขาดจริง และอาจกลบปัญหาที่ต้องรักษาให้ทัน
เมื่อขาดเหล็กจริง การกินวันละครั้ง 50-100 มิลลิกรัมขณะท้องว่าง หลีกเลี่ยงชา กาแฟ นม และยาลดกรดใกล้เวลากินยา ให้ผลดีกว่าการกินบ่อย ๆ[10][20] ตรวจผลที่ 2 สัปดาห์ กินต่ออีก 3 เดือนหลังฮีโมโกลบินปกติ และติดตามต่อเนื่องหากต้นเหตุยังอยู่
คำเตือนด้านความปลอดภัย (อ่านก่อนใช้): ถ้าซีดร่วมกับถ่ายดำ อาเจียนเป็นเลือด เจ็บแน่นหน้าอก หายใจลำบากแม้ขณะพัก เป็นลม หรือใจสั่นรุนแรง ให้ไปห้องฉุกเฉินหรือโทร 1669 ทันที ห้ามซื้อยาเม็ดธาตุเหล็กกินเองต่อเนื่องเป็นเดือนโดยไม่ตรวจเลือด เพราะอาจกลบเลือดออกเรื้อรังและเสี่ยงเหล็กสะสมเกิน
แหล่งอ้างอิง
- . World Health Organization. Guideline on haemoglobin cutoffs to define anaemia in individuals and populations. Geneva: WHO; 2024. ISBN 978-92-4-008854-2. https ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 2. GBD 2021 Anaemia Collaborators. Prevalence, years lived with disability, and trends in anaemia burden by severity and cause, 1990-2021: findings from the Glo ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Lancet Haematol. 2023;10(9):e713-e734. PMID: 37536353 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Camaschella C. Iron deficiency. Blood. 2019;133(1):30-39. PMID: 30401704 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Pasricha SR, Tye-Din J, Muckenthaler MU, et al. Iron deficiency. Lancet. 2021;397(10270):233-248. PMID: 33285139 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Cappellini MD, Motta I. Anemia in Clinical Practice-Definition and Classification: Does Hemoglobin Change With Aging? Semin Hematol. 2015;52(4):261-9. PMID: 2 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 6. Cascio MJ, DeLoughery TG. Anemia: Evaluation and Diagnostic Tests. Med Clin North Am. 2017;101(2):263-284. PMID: 28189170 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Mentzer WC. Differentiation of iron deficiency from thalassaemia trait. Lancet. 1973;1(7808):882. PMID: 4123424 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Paiboonsukwong K, Jopang Y, Winichagoon P, et al. Thalassemia in Thailand. Hemoglobin. 2022;46(1):53-57. PMID: 35950590 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Fucharoen S, Winichagoon P. Haemoglobinopathies in southeast Asia. Indian J Med Res. 2011;134(4):498-506. PMID: 22089614 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Snook J, Bhala N, Beales ILP, et al. British Society of Gastroenterology guidelines for the management of iron deficiency anaemia in adults. Gut. 2021;70(11): ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 11. Ko CW, Siddique SM, Patel A, et al. AGA Clinical Practice Guidelines on the Gastrointestinal Evaluation of Iron Deficiency Anemia. Gastroenterology. 2020;15 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 12. Alexandre L, Manning C, Chan SSM. Prevalence of gastrointestinal malignancy in iron deficiency without anaemia: A systematic review and meta-analysis. Eur J ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 13. World Health Organization. WHO guideline on use of ferritin concentrations to assess iron status in individuals and populations. Geneva: WHO; 2020. ISBN 978 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- -4-000012-4. https://www.who.int/publications/i/item/9789240000124 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Kumar A, Sharma E, Marley A, et al. Iron deficiency anaemia: pathophysiology, assessment, practical management. BMJ Open Gastroenterol. 2022;9(1):e000759. PMI ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 15. Daru J, Allotey J, Peña-Rosas JP, et al. Serum ferritin thresholds for the diagnosis of iron deficiency in pregnancy: a systematic review. Transfus Med. 201 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;27(3):167-174. PMID: 28425182 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Weiss G, Ganz T, Goodnough LT. Anemia of inflammation. Blood. 2019;133(1):40-50. PMID: 30401705 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Stauder R, Valent P, Theurl I. Anemia at older age: etiologies, clinical implications, and management. Blood. 2018;131(5):505-514. PMID: 29141943 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Ershler WB. Unexplained Anemia in the Elderly. Clin Geriatr Med. 2019;35(3):295-305. PMID: 31230731 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Munro MG, Mast AE, Powers JM, et al. The relationship between heavy menstrual bleeding, iron deficiency, and iron deficiency anemia. Am J Obstet Gynecol. 2023 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 20. Moretti D, Goede JS, Zeder C, et al. Oral iron supplements increase hepcidin and decrease iron absorption from daily or twice-daily doses in iron-depleted y ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;126(17):1981-9. PMID: 26289639 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Stoffel NU, Cercamondi CI, Brittenham G, et al. Iron absorption from oral iron supplements given on consecutive versus alternate days and as single morning do ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;4(11):e524-e533. PMID: 29032957 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Hurrell R, Egli I. Iron bioavailability and dietary reference values. Am J Clin Nutr. 2010;91(5):1461S-1467S. PMID: 20200263 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Zijp IM, Korver O, Tijburg LB. Effect of tea and other dietary factors on iron absorption. Crit Rev Food Sci Nutr. 2000;40(5):371-98. PMID: 11029010 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Teucher B, Olivares M, Cori H. Enhancers of iron absorption: ascorbic acid and other organic acids. Int J Vitam Nutr Res. 2004;74(6):403-19. PMID: 15743017 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Auerbach M, Adamson JW. How we diagnose and treat iron deficiency anemia. Am J Hematol. 2016;91(1):31-8. PMID: 26408108 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Blumenstein I, Shanbhag S, Langguth P, et al. Newer formulations of intravenous iron: a review of their chemistry and key safety aspects – hypersensitivity, h ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;20(7):757-769. PMID: 33993818 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO) Anemia Work Group. KDIGO 2026 Clinical Practice Guideline for the Management of Anemia in Chronic Kidney Dis ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;109(1S):S1-S99. PMID: 41485812 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Batchelor EK, Kapitsinou P, Pergola PE, et al. Iron Deficiency in Chronic Kidney Disease: Updates on Pathophysiology, Diagnosis, and Treatment. J Am Soc Nephr ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;31(3):456-468. PMID: 32041774 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Stabler SP. Clinical practice. Vitamin B12 deficiency. N Engl J Med. 2013;368(2):149-60. PMID: 23301732 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Auerbach M, DeLoughery TG, Tirnauer JS. Iron Deficiency in Adults: A Review. JAMA. 2025;333(20):1813-1823. PMID: 40159291 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Peña-Rosas JP, De-Regil LM, Garcia-Casal MN, et al. Daily oral iron supplementation during pregnancy. Cochrane Database Syst Rev. 2015;2015(7):CD004736. PMID: ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 32. World Health Organization. WHO recommendations on antenatal care for a positive pregnancy experience. Geneva: WHO; 2016. ISBN 978-92-4-154991-2. https://www ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 33. Piammongkol S, Chongsuvivatwong V, Williams G, et al. The prevalence and determinants of iron deficiency anemia in rural Thai-Muslim pregnant women in Patta ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 06;37(3):553-8. PMID: 17120979 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Wang B, Zhan S, Gong T, et al. Iron therapy for improving psychomotor development and cognitive function in children under the age of three with iron deficien ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;2013(6):CD001444. PMID: 23744449 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Gutema BT, Sorrie MB, Megersa ND, et al. Effects of iron supplementation on cognitive development in school-age children: Systematic review and meta-analysis. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;18(6):e0287703. PMID: 37368919 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Houston BL, Hurrie D, Graham J, et al. Efficacy of iron supplementation on fatigue and physical capacity in non-anaemic iron-deficient adults: a systematic re ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 8;8(4):e019240. PMID: 29626044 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Carson JL, Stanworth SJ, Guyatt G, et al. Red Blood Cell Transfusion: 2023 AABB International Guidelines. JAMA. 2023;330(19):1892-1902. PMID: 37824153 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed