โรคปลอกประสาทเสื่อมแข็ง (multiple sclerosis หรือ MS) คือโรคที่ระบบภูมิคุ้มกันของผู้ป่วยเองทำลายปลอกไมอีลินที่หุ้มเส้นประสาทในสมองและไขสันหลัง สัญญาณประสาทจึงส่งช้าลงหรือขาดหายเป็นช่วง ๆ อาการมาเป็นครั้ง ๆ แล้วทุเลา แต่ละครั้งอาจเหลือความบกพร่องค้างไว้ และเมื่อเกิดซ้ำหลายครั้งความพิการจะสะสมจนถาวร
บทนี้ตอบสามคำถามที่คนเพิ่งมีอาการหรือเพิ่งเห็นผล MRI อยากรู้ที่สุด คืออาการแบบนี้เข้าได้กับ MS ไหม ต้องตรวจอะไรต่อ และจะรักษาอย่างไร โดยยึดเกณฑ์ McDonald แนวทาง ECTRIMS/EAN และการทบทวนล่าสุด
โรคปลอกประสาทเสื่อมแข็ง (MS) คืออะไร
แกนของโรคคือการอักเสบที่เซลล์เม็ดเลือดขาวเข้าโจมตีไมอีลินและเซลล์สร้างไมอีลินในระบบประสาทส่วนกลาง ถ้าการอักเสบรุนแรงและเกิดซ้ำ แกนประสาทจะถูกทำลายตามไปด้วย ความพิการจึงไม่กลับคืน[1][5]
รูปแบบที่พบบ่อยที่สุดคือ relapsing-remitting MS (RRMS) ซึ่งมีอาการกำเริบสลับช่วงสงบ ผู้ป่วยจำนวนหนึ่งเมื่อผ่านไปหนึ่งถึงสองทศวรรษจะเปลี่ยนเป็น secondary progressive MS ที่ความพิการเดินหน้าต่อเนื่อง ส่วน primary progressive MS พบน้อยกว่า[5]
สมาพันธ์ MS นานาชาติ (MS International Federation) ประเมินว่ามีผู้ป่วยราว 2.8 ล้านคนทั่วโลก ความชุก 35.9 ต่อประชากรแสนคน ผู้หญิงเป็นราวสองเท่าของผู้ชาย และอายุเฉลี่ยที่วินิจฉัยคือ 32 ปี[3] ในเอเชียรวมทั้งไทยความชุกต่ำกว่ายุโรปชัดเจน แต่มักวินิจฉัยช้าเพราะอาการถูกมองเป็นความเหนื่อยหรือความเครียด[12]
มีหลักฐานชัดเจนว่าไวรัส Epstein-Barr เป็นปัจจัยสำคัญ การศึกษาในทหารสหรัฐกว่าสิบล้านคนพบความเสี่ยง MS เพิ่ม 32 เท่าหลังการติดเชื้อนี้[4]
อาการที่พบบ่อย และอาการที่คนมักไม่เชื่อมโยง
อาการแรกที่พบบ่อยกลุ่มหนึ่งคือ optic neuritis ผู้ป่วยจะตามัวข้างเดียว เห็นสีจางลง และเจ็บเมื่อกลอกตา การแยกจากสาเหตุตาอื่นต้องอาศัยการตรวจตาละเอียดและ MRI เพราะ optic neuritis จาก MS มีลักษณะเฉพาะต่างจากสาเหตุติดเชื้อหรือขาดเลือด[6]
กลุ่มต่อมาคืออาการรับความรู้สึก เช่น ชา รู้สึกซ่าตามแขนขาและลำตัวข้างหนึ่ง อ่อนแรงขาข้างเดียว เดินเซ รวมถึงปัญหาปัสสาวะเร่งหรือกลั้นไม่อยู่ ซึ่งมักถูกเข้าใจผิดว่าเป็นเรื่องกระเพาะปัสสาวะอักเสบ[5][25]
อาการที่คนมักไม่เชื่อมโยงมีหลายอย่าง อย่างแรกคือปวดร้าวแปลบลงมาตามหลังและแขนขาเมื่อก้มคอ (Lhermitte sign) พบราวร้อยละ 16 ของผู้ป่วย และสัมพันธ์กับรอยโรคที่ไขสันหลังส่วนคอ[8] อย่างที่สองคืออาการแย่ลงเมื่อร่างกายร้อน (ปรากฏการณ์อุทฮอฟฟ์ (Uhthoff phenomenon)) จากอุณหภูมิสูงที่ทำให้การนำสัญญาณแย่ลงชั่วคราว ไม่ได้แปลว่าโรคกำเริบ[7] อย่างที่สามคือความล้าเรื้อรังจนกระทบงาน[27] และอย่างที่สี่คืออารมณ์ซึมเศร้ากับปัญหาความจำสมาธิ[29][30]
| อาการ | ลักษณะที่เข้าได้กับ MS | ต้องแยกจาก |
|---|---|---|
| ตามัวข้างเดียว | เจ็บเมื่อกลอกตา เห็นสีจางลง เกิดภายในไม่กี่วัน | ตาอักเสบจากเชื้อ ขาดเลือดที่จอประสาทตา |
| ชา/ซ่าครึ่งตัว | เริ่มจากปลายแล้วลาม อยู่นานหลายวัน | หมอนรองกระดูกกดทับ โรคหลอดเลือดสมอง |
| อ่อนแรงขาข้างเดียว | เป็นชั่วโมงถึงวัน ไม่ใช่แค่ไม่กี่วินาที | โรคหลอดเลือดสมอง อาการชัก |
| เดินเซ | แย่ลงเมื่อหลับตาและยืนห่างกัน | หูชั้นในผิดปกติ ไขสันหลังผิดปกติ |
| ปัสสาวะผิดปกติ | เร่ง บ่อย กลั้นไม่อยู่ ร่วมกับอาการอื่น | ต่อมลูกหมากโต กระเพาะปัสสาวะอักเสบ |
| ความล้า | แย่ลงตอนบ่ายและเมื่อร้อน | ไทรอยด์เป็นพิษ ซีด นอนไม่พอ ซึมเศร้า |
การวินิจฉัย: เกณฑ์ McDonald และบทบาทของ MRI
การวินิจฉัยใช้เกณฑ์ McDonald ซึ่งต้องแสดงว่ามีรอยโรคกระจายในที่ต่างกัน (dissemination in space) และในเวลาต่างกัน (dissemination in time) ร่วมกับอาการที่เข้าได้ ฉบับปี 2017 ทำให้วินิจฉัยเร็วขึ้นด้วยการนับรอยโรคที่มีอาการร่วม ใช้รอยโรคที่เปลือกสมอง และยอมให้แถบ oligoclonal band ในน้ำไขสันหลังใช้แทนหลักฐานการกระจายในเวลา[1] ฉบับปี 2024 คงหลักการเดิมและเพิ่มคำแนะนำสำหรับผู้สูงอายุ 50 ปีขึ้นไป ซึ่งผล MRI จากโรคอื่นรบกวนได้ง่าย[2]
จุดที่ต้องระวังที่สุดคือ MS มีโรคหน้าตาเหมือนกันที่การรักษาต่างกันโดยสิ้นเชิง โรคกลุ่มนิวโรไมอีไลติสออปติกา (NMOSD) ต้องตรวจแอนติบอดีต่อ aquaporin-4 ตามเกณฑ์ปี 2015[10] และโรคที่สัมพันธ์กับแอนติบอดีต่อ MOG (MOGAD) มีเกณฑ์แยกชัดเจนปี 2023[11] ทั้งสองโรคกำเริบรุนแรงกว่าและต้องการยาคนละกลุ่มกับ MS เพราะ interferon หรือ fingolimod อาจทำให้โรคแย่ลง งานทบทวนระดับโลกจึงย้ำว่าห้ามข้ามขั้นตอนนี้ เพราะยังมีโรคอื่นที่ต้องนึกถึง เช่น หลอดเลือดสมองขนาดเล็ก SLE และการขาดวิตามินบี 12[12]
อาการกำเริบ (relapse) กับ pseudo-relapse: แยกให้ออก
อาการกำเริบที่แท้จริงหมายถึงอาการใหม่หรืออาการเดิมที่แย่ลงชัดเจนต่อเนื่องอย่างน้อยหนึ่งถึงสามวัน โดยไม่ได้เกิดจากไข้หรือการติดเชื้อ และไม่ใช่ความผิดปกติเดิมที่ค้างจากรอบก่อน[13] การแยกของจริงจากของปลอมสำคัญ เพราะสเตียรอยด์ไม่มีประโยชน์ในรายที่ไม่ใช่การกำเริบ
pseudo-relapse คือการกลับมาของอาการเดิมเมื่อร่างกายอยู่ในภาวะที่ทำให้การนำสัญญาณแย่ลงชั่วคราว เช่น ไข้จากการติดเชื้อ อยู่ในที่ร้อน หรือออกกำลังกายหนัก อุณหภูมิที่สูงขึ้นทำให้เกิด conduction block ในเส้นใยที่ไมอีลินเสียหายอยู่แล้ว อาการจึงกลับมาแล้วหายเมื่ออุณหภูมิลดลง[13]
| ประเด็น | อาการกำเริบจริง | pseudo-relapse |
|---|---|---|
| ระยะเวลา | ต่อเนื่องเกิน 24 ชั่วโมง ถึงหลายสัปดาห์ | เป็นชั่วโมง หายเมื่อร่างกายเย็นลง |
| อาการ | อาการใหม่ หรือเดิมที่แย่ลงชัด | อาการเดิมกลับมาเหมือนเดิม |
| ตัวกระตุ้น | ไม่มีตัวกระตุ้นชัด | ไข้ ติดเชื้อ ร้อน เหนื่อย นอนน้อย |
| MRI | มักมีรอยโรคใหม่ | ไม่มีรอยโรคใหม่ |
| การรักษา | สเตียรอยด์ขนาดสูงตามข้อบ่งชี้ | แก้สาเหตุ เช่น รักษาการติดเชื้อ ลดความร้อน |
สิ่งที่ต้องทำคือวัดอุณหภูมิและหาการติดเชื้อก่อนทุกครั้ง โดยเฉพาะทางเดินปัสสาวะและทางเดินหายใจ ซึ่งกระตุ้น pseudo-relapse ได้บ่อย[13][14] ถ้าไม่มีไข้และอาการใหม่อยู่เกินหนึ่งวัน ควรติดต่อทีมรักษาภายในสองสามวัน เพราะการรักษาเร็วช่วยให้ฟื้นเร็วขึ้น[14]
รักษาอาการกำเริบ: สเตียรอยด์คือหลัก แล้วอะไรต่อไป
มาตรฐานคือสเตียรอยด์ขนาดสูงทั้งทางหลอดเลือดและรับประทาน โดยต้องสั่งและควบคุมโดยแพทย์ การทบทวนอย่างเป็นระบบของการทดลองแบบสุ่มพบว่าสเตียรอยด์ลดโอกาสที่อาการจะแย่ลงหรือคงอยู่ภายในห้าสัปดาห์แรกเทียบยาหลอก (odds ratio 0.37) และการให้ห้าวันกับสิบห้าวันให้ผลไม่ต่างกัน[15]
สเตียรอยด์ช่วยเร่งการฟื้นตัวจากรอบนั้น แต่ไม่มีหลักฐานว่าลดความพิการระยะยาว จึงไม่ควรใช้บ่อยโดยไม่จำเป็น ผลข้างเคียงที่พบบ่อยคือนอนไม่หลับ รสโลหะในปาก ใจสั่น น้ำตาลในเลือดสูง และอารมณ์แปรปรวน ซึ่งพบมากในกลุ่มที่กินสเตียรอยด์ขนาดสูง[15] ผู้ป่วยเบาหวาน ความดันสูง หรือมีแผลในกระเพาะต้องแจ้งแพทย์ก่อนรับยาเสมอ ในรายที่รุนแรงและไม่ตอบสนอง แพทย์อาจพิจารณาการฟอกพลาสมา (Plasma exchange)ในโรงพยาบาล[14]
ยาปรับการดำเนินโรค (Disease-modifying therapies หรือ DMT): เริ่มเร็วและเลือกอย่างไร
หลักคิดคือเริ่มยาปรับการดำเนินโรคตั้งแต่เนิ่น ๆ เพราะการอักเสบที่สะสมในช่วงแรกเป็นตัวกำหนดความพิการในอีกสิบปีข้างหน้า แนวทาง ECTRIMS/EAN ให้เลือกยาจากกิจกรรมโรค ความรุนแรงของอาการกำเริบ ผล MRI และความเสี่ยงของผู้ป่วยแต่ละคน[16]
หลักฐานระดับสูงสุดมาจากการวิเคราะห์เครือข่ายของการทดลองแบบสุ่ม 50 การศึกษา ผู้เข้าร่วม 36,541 คน ยาที่ลดสัดส่วนผู้ป่วยที่มีอาการกำเริบใน 12 เดือนได้มากคือ natalizumab และ fingolimod (risk ratio 0.52 และ 0.48) ขณะที่ interferon beta-1a และ glatiramer acetate ลดได้ราวร้อยละ 16[17]
| กลุ่มยา | ตัวอย่าง | จุดเด่น | ความเสี่ยงและการติดตาม |
|---|---|---|---|
| ฉีดปรับภูมิ | interferon beta, glatiramer acetate | ใช้มานาน ข้อมูลความปลอดภัยยาว | อาการคล้ายไข้หลังฉีด ผลต่อตับและเม็ดเลือด |
| กินชนิดแรก | teriflunomide, dimethyl fumarate | ใช้สะดวก ผลปานกลาง | ตับอักเสบ เม็ดเลือดขาวต่ำ อาการหน้าแดงร้อนวูบวาบ |
| ปรับตัวรับ sphingosine-1 | fingolimod, siponimod, ozanimod | ผลดี ลดการกำเริบชัด | หัวใจเต้นช้าตอนเริ่ม ตับ จอประสาทตา และ rebound เมื่อหยุด |
| ยาในกลุ่มโมโนโคลนอลแอนติบอดีที่ออกฤทธิ์ต่อ VLA-4 | natalizumab | ประสิทธิภาพสูงมาก | PML จากไวรัส JC ต้องตรวจแอนติบอดีและติดตาม |
| โมโนโคลนอลต่อ CD20 | rituximab, ocrelizumab, ofatumumab | ผลดี ใช้ใน PPMS ได้ | การติดเชื้อ ระดับบีเซลล์ต่ำ ไวรัสตับอักเสบบีกำเริบ |
| กินกดภูมิชนิดแรง | cladribine, alemtuzumab | ผลดีมาก ใช้นาน ๆ ครั้ง | การติดเชื้อฉวยโอกาส ภูมิต้านตนเองใหม่ ติดตามระยะยาว |
ความเสี่ยงที่ต้องพูดตรง ๆ คือ progressive multifocal leukoencephalopathy (PML) ในผู้ใช้ natalizumab ซึ่งเป็นการติดเชื้อในสมองจากไวรัส JC ที่อาจทำให้พิการหรือเสียชีวิต ความเสี่ยงขึ้นกับระยะเวลาที่ใช้ การเคยได้ยากดภูมิมาก่อน และสถานะแอนติบอดีต่อไวรัส JC ซึ่งใช้จัดระดับความเสี่ยงและความถี่ในการติดตาม[20] ทะเบียนในฝรั่งเศสพบอุบัติการณ์ลดลงหลังใช้มาตรการคัดกรอง[21]
อีกเรื่องที่อันตรายคือ rebound เมื่อหยุดยาบางตัว โรคอาจกำเริบรุนแรงหลังหยุด fingolimod จึงต้องหยุดแบบค่อยเป็นค่อยไปพร้อมเปลี่ยนไปยาตัวใหม่ภายในไม่เกินสี่สัปดาห์[22]
ยาทุกตัวมีผลต่อตับในระดับต่างกัน จึงต้องตรวจตับก่อนเริ่มและระหว่างใช้ตามแผนของแพทย์[23] สำหรับรูปแบบเดินหน้า แนวทางมีการใช้ siponimod ใน secondary progressive MS (hazard ratio 0.79)[18] และ ocrelizumab ใน primary progressive MS[19]
อาการเรื้อรังที่ต้องจัดการ
ความเกร็งตัวของกล้ามเนื้อ (spasticity) ทำให้เดินลำบากและปวด แนวทางที่ได้ผลคือการยืดกล้ามเนื้อและการกายภาพสม่ำเสมอ ร่วมกับยาลดเกร็งเมื่อจำเป็น และในรายที่จำกัดมากอาจใช้ยาฉีดหรือเครื่องมือฝังใต้ผิวหนัง[24]
ปัญหาปัสสาวะพบได้ตลอดโรค โดยประมาณการว่าผู้ป่วยร้อยละ 80–90 จะมีอาการทางเดินปัสสาวะส่วนล่างช่วงใดช่วงหนึ่ง ที่พบบ่อยคือปัสสาวะเร่งและกลั้นไม่อยู่ ซึ่งรักษาได้ด้วยการปรับพฤติกรรมและยา[25]
ปวดจากความผิดปกติของเส้นประสาทตอบสนองต่อยาบางกลุ่มเท่านั้น เช่น ยากันชักบางชนิดหรือ tricyclic ไม่ใช่ยาแก้ปวดทั่วไป[26] ส่วนความล้ามีหลักฐานชัดว่าการออกกำลังกายแบบมีโครงสร้างช่วยลดได้ (ขนาดผลรวม SMD -0.53) และการทดลองแบบสุ่มล่าสุดพบว่า CBT, modafinil หรือใช้ทั้งสองอย่างร่วมกัน ให้ผลใกล้เคียงกัน[27][28] กรณีเดินลำบาก ยา dalfampridine ช่วยให้คะแนนการเดินดีขึ้นเล็กน้อยแต่ชัดเจน[31]
อารมณ์ซึมเศร้าไม่ใช่เรื่องแยกจากโรค การวิเคราะห์ข้อมูลรวมพบความชุกของภาวะซึมเศร้าในผู้ป่วย MS ร้อยละ 30.5 และโรควิตกกังวลร้อยละ 22.1[29] ปัญหาความจำและสมาธิพบได้ตั้งแต่ระยะแรกแม้ความพิการทางกายน้อย ควรประเมินด้วยแบบทดสอบมาตรฐานก่อนสรุปว่าเป็นความจำเสื่อม[30]
ตั้งครรภ์และ MS
การตั้งครรภ์ไม่ได้ทำให้โรคแย่ลงโดยรวม แต่รูปแบบการกำเริบเปลี่ยนไป การวิเคราะห์รวม 7,034 การตั้งครรภ์พบอัตรากำเริบต่อปีลดจาก 0.57 ก่อนตั้งครรภ์ เหลือ 0.36, 0.29 และ 0.16 ในไตรมาสที่หนึ่ง สอง และสาม แล้วพุ่งขึ้นเป็น 0.85 หลังคลอด[32] การวิเคราะห์เชิงระบบอีกฉบับพบความเสี่ยงกำเริบในสามเดือนแรกหลังคลอดเกือบสองเท่าของช่วงก่อนตั้งครรภ์ (incidence rate ratio 1.87)[33]
ตัวเลขหลังคลอดที่สูงนี้ส่วนหนึ่งมาจากการหยุดยา ทะเบียนขนาดใหญ่ 6,341 การตั้งครรภ์พบว่าการหยุดหรือเว้นยาไประหว่างตั้งครรภ์เพิ่มอัตราการกำเริบอย่างมีนัยสำคัญ และเสี่ยงสูงเป็นพิเศษในผู้ที่ได้ natalizumab แล้วเว้นยาว หรือได้ fingolimod (อัตราความเสี่ยง 2.18 และ 2.15)[34] จึงควรคุยเรื่องการมีบุตรกับนักประสาทวิทยาก่อนตั้งครรภ์หลายเดือน เพื่อวางแผนว่ายาตัวใดหยุด ตัวใดใช้ต่อได้ และจะกลับมาเริ่มเมื่อไร[22][34] เรื่องการให้นมต้องคุยเป็นราย ๆ เพราะยาหลายตัวผ่านน้ำนมในปริมาณที่ยังมีข้อมูลไม่พอ[33]
ชีวิตประจำวัน: งาน การเดินทาง และการออกกำลังกาย
การออกกำลังกายไม่ทำให้โรคกำเริบ และเป็นหนึ่งในวิธีที่หลักฐานดีที่สุดสำหรับความล้าและการทรงตัว ควรเริ่มจากกิจกรรมที่ทนได้ เช่น เดินเร็ว ว่ายน้ำ หรือฝึกแรงต้าน แล้วค่อย ๆ เพิ่ม โดยมีนักกายภาพบำบัดช่วยออกแบบในรายที่เดินลำบาก[27]
การจัดการความร้อนต้องวางแผน เพราะอุณหภูมิสูงทำให้อาการเดิมกำเริบชั่วคราวได้จริง การศึกษาพบว่าผู้ที่มีความไวต่อความร้อนมักเป็นกลุ่มที่ยังไม่ได้รับยาปรับการดำเนินโรค[7] ควรออกกำลังกายในที่ร่มหรือน้ำเย็น ส่วนการขับรถต้องระวังเมื่อมีอาการชาที่เท้า การมองเห็นลดลง หรือความล้า การปรับบ้าน เช่น ราวจับและพื้นกันลื่น ช่วยลดการหกล้ม และหากต้องเปิดเผยโรคกับที่ทำงาน ควรเตรียมข้อมูลสั้น ๆ ว่าโรคเป็นอย่างไรและต้องลาบ่อยแค่ไหน
ติดตามโรค: MRI, EDSS และการตัดสินใจเรื่องยา
การติดตามวัดที่หลักฐานว่ายังมีกิจกรรมโรคอยู่หรือไม่ MRI ตามมาตรฐานช่วยให้เห็นรอยโรคใหม่ที่ยังไม่มีอาการ ซึ่งทำนายการกำเริบในอนาคต แต่ความถี่ที่เหมาะสมขึ้นกับกิจกรรมโรคและแผนการรักษาของแต่ละคน ไม่มีตัวเลขเดียวที่ใช้กับทุกคน[9][36]
ระดับความพิการวัดด้วย EDSS ซึ่งใช้กันทั่วโลกและอิงการเดินเป็นหลัก ค่าตั้งแต่ 0 ถึง 10 โดยค่าที่สูงขึ้นหมายถึงความพิการมากขึ้น การเปลี่ยนเล็กน้อยจึงมีความหมายมาก[35] ควบคู่กับการประเมินความจำและสมาธิซึ่งไม่ปรากฏใน EDSS เลย[30] เมื่อโรคสงบหลายปีอาจพิจารณาลดหรือเปลี่ยนยา แต่ต้องอาศัยทั้ง MRI อาการ และความเสี่ยง rebound[36]
ข้อมูลที่ต้องระวัง: คำทำนาย และการรักษาทางเลือก
MS ในยุคยาปัจจุบันไม่ได้ทำให้อายุขัยสั้นลงมากนัก แต่ยังสั้นกว่าคนทั่วไป การศึกษาตามรุ่นในผู้ป่วย 1,795 รายพบอายุขัยมัธยฐานสั้นกว่าคนทั่วไปราว 8–9 ปี และปัจจัยที่สัมพันธ์กับ survival ที่แย่ลงคือเริ่มโรคตอนอายุมากและรูปแบบ progressive ตั้งแต่ต้น[37]
การทบทวนของ Cochrane ไม่พบว่าการเสริมวิตามินดีลดอัตราการกำเริบหรือรอยโรคที่เพิ่ม gadolinium ภายใน 52 สัปดาห์[38] และการทดลองแบบสุ่มขนาดใหญ่ในผู้ที่มีอาการครั้งแรกก็ไม่พบว่าลดกิจกรรมโรค[39] ขณะที่การทดลองอีกรายงานผลทางบวก จึงยังสรุปไม่ได้ว่าวิตามินดีช่วยควบคุมโรค และไม่ควรใช้แทนยา DMT[43]
ทฤษฎี CCSVI (หลอดเลือดดำคอตีบทำให้เลือดไหลออกจากสมองไม่ดี) เคยนำไปสู่การถ่างหลอดเลือด แต่การทบทวนของ Cochrane จาก 3 การทดลองแบบสุ่มเทียบกับหัตถการหลอกไม่พบว่าการถ่างหลอดเลือดทำให้อาการดีขึ้น[40]
เรื่องสเต็มเซลล์ต้องแยกให้ถูก การปลูกถ่ายเซลล์ต้นกำเนิดเม็ดเลือดแบบไม่ทำลายไขกระดูกทั้งหมดมีงานทดลองแบบสุ่มในผู้ป่วย RRMS ที่กำเริบรุนแรงซึ่งพบว่าดีกว่าการใช้ยา DMT ต่อเนื่อง แต่เป็นวิธีที่เสี่ยงสูงและทำได้ในศูนย์เฉพาะ ไม่ใช่การรักษาทั่วไปและรับประกันการหาย[42] ส่วนคำอ้างว่าอาหารหรืออาหารเสริมใดรักษา MS ให้หายขาดยังไม่มีหลักฐานรองรับ การศึกษาที่ดีที่สุดพบเพียงว่าอาหารบางรูปแบบอาจช่วยเรื่องความล้าและคุณภาพชีวิต[41]
คำถามที่พบบ่อย
MS รักษาหายไหม
ยังไม่หายขาด แต่ควบคุมได้ ยา DMT ลดการกำเริบและรอยโรคใหม่ได้ชัด และชะลอการสะสมความพิการได้ในหลายราย[5][17]
อาการเริ่มแรกของ MS เป็นอย่างไร
ที่พบบ่อยคือตามัวข้างเดียวที่เจ็บเมื่อกลอกตา ชาหรือซ่าครึ่งตัว อ่อนแรงขาข้างหนึ่ง หรือเดินเซ โดยมักดำเนินหลายวันแล้วทุเลาบางส่วน[5][6]
ต้องฉีดยาตลอดชีวิตไหม
ไม่จำเป็นต้องเป็นยาฉีดหรือตัวเดิมตลอดชีวิต เพราะยาฉีด MS เป็นเพียงบางกลุ่มและยังมียารับประทานอีกหลายตัว แพทย์จะทบทวนทุกปี แต่การลดหรือหยุดยาต้องวางแผนกับแพทย์ทุกครั้ง[22][36]
ยา MS ตัวไหนดีที่สุด
ไม่มีตัวที่ดีที่สุดสำหรับทุกคน ยาออกฤทธิ์สูงอย่าง natalizumab, cladribine และ alemtuzumab ลดการกำเริบได้มากกว่า interferon หรือ glatiramer acetate แต่เสี่ยงเรื่องการติดเชื้อมากกว่า[16][17]
เป็น MS แล้วตั้งครรภ์ได้ไหม
ได้ การตั้งครรภ์ไม่ได้ทำให้โรคแย่ลงโดยรวมและอัตรากำเริบลดลงในไตรมาสที่สาม แต่ความเสี่ยงเพิ่มในสามเดือนแรกหลังคลอด ควรวางแผนกับนักประสาทวิทยาก่อนตั้งครรภ์[32][33][34]
อาการกำเริบต้องทำอย่างไร
บันทึกวันเวลาและอุณหภูมิ และประเมินว่ามีไข้หรือการติดเชื้อหรือไม่ อาการใหม่ที่ต่อเนื่องเกิน 24 ชั่วโมงโดยไม่มีไข้ควรติดต่อทีมรักษาภายในสองสามวัน[13][14][15]
MS ทำให้พิการเดินไม่ได้ไหม
ไม่เสมอไป ผู้ป่วยจำนวนมากเดินได้เองตลอดชีวิต แต่บางรายมีความพิการสะสม โดยเฉพาะเมื่อเริ่มโรคตอนอายุมากหรือมีรูปแบบ progressive ตั้งแต่ต้น[1][37]
MRI พบรอยโรคขาวแปลว่าเป็น MS ไหม
ไม่แปลว่าเป็น MS ทันที รอยโรคขาวพบได้ในคนสูงอายุ ไมเกรน โรคหลอดเลือดสมองขนาดเล็ก และโรคเนื้อเยื่อเกี่ยวพัน การวินิจฉัยต้องมีอาการที่เข้าได้ร่วมกับรอยโรคที่กระจายในที่และเวลา และต้องแยก NMOSD กับ MOGAD ด้วยการตรวจแอนติบอดี[1][9][12]
สรุป
MS เป็นโรคเรื้อรังที่ระบบภูมิคุ้มกันทำลายไมอีลินในสมองและไขสันหลัง อาการมาเป็นครั้ง ๆ และแต่ละครั้งอาจทิ้งความบกพร่องไว้ การวินิจฉัยอาศัยเกณฑ์ McDonald ร่วมกับ MRI และต้องแยก NMOSD กับ MOGAD ก่อนเริ่มยาเสมอ
อาการกำเริบจริงต้องต่อเนื่องเกิน 24 ชั่วโมงและไม่มีไข้หรือการติดเชื้อ ส่วนอาการที่กลับมาเพราะความร้อนหรือการติดเชื้อไม่ต้องใช้สเตียรอยด์ สเตียรอยด์ช่วยให้ฟื้นเร็วขึ้นแต่ไม่เปลี่ยนพยากรณ์ระยะยาว ขณะที่ยา DMT คือหัวใจของการชะลอความพิการและควรเริ่มแต่เนิ่น ๆ
สิ่งที่ผู้ป่วยทำได้เองคือจดบันทึกอาการและตัวกระตุ้น ออกกำลังกายสม่ำเสมอ จัดการความร้อน และไม่หยุดยาหรือเปลี่ยนยาเอง ส่วนคำอ้างเรื่องอาหาร วิตามินดีขนาดสูง CCSVI หรือสเต็มเซลล์ที่บอกว่ารักษาให้หาย ยังไม่มีการศึกษาที่ยืนยันได้
คำเตือนด้านความปลอดภัย (อ่านก่อนใช้): ถ้าอาการทางระบบประสาทใหม่หรืออาการเดิมแย่ลงต่อเนื่องเกิน 24 ชั่วโมง ให้พบแพทย์หรือติดต่อนักประสาทวิทยาโดยเร็ว ถ้าตามัวเฉียบพลันทั้งสองข้าง พูดไม่ชัด แขนขาอ่อนแรงครึ่งซีก หรือซึมลง ให้ไปห้องฉุกเฉินหรือโทร 1669 ทันที ห้ามเริ่มหรือหยุดยากดภูมิด้วยตัวเอง เพราะการหยุดยาบางชนิดเองทำให้โรคกำเริบรุนแรงกว่าเดิม และห้ามวินิจฉัย MS จากผล MRI เพียงอย่างเดียว
แหล่งอ้างอิง
- . Thompson AJ, Banwell BL, Barkhof F, et al. Diagnosis of multiple sclerosis: 2017 revisions of the McDonald criteria. Lancet Neurol. 2018;17(2):162-173. PMID: ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 2. Montalban X, Lebrun-Frénay C, Oh J, et al. Diagnosis of multiple sclerosis: 2024 revisions of the McDonald criteria. Lancet Neurol. 2025;24(10):850-865. PMID ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 3. Walton C, King R, Rechtman L, et al. Rising prevalence of multiple sclerosis worldwide: Insights from the Atlas of MS, third edition. Mult Scler. 2020;26(14) ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 4. Bjornevik K, Cortese M, Healy BC, et al. Longitudinal analysis reveals high prevalence of Epstein-Barr virus associated with multiple sclerosis. Science. 202 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;375(6578):296-301. PMID: 35025605 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . McGinley MP, Goldschmidt CH, Rae-Grant AD. Diagnosis and Treatment of Multiple Sclerosis: A Review. JAMA. 2021;325(8):765-779. PMID: 33620411 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Petzold A, Fraser CL, Abegg M, et al. Diagnosis and classification of optic neuritis. Lancet Neurol. 2022;21(12):1120-1134. PMID: 36179757 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Critch AL, Snow NJ, Alcock LR, et al. Multiple sclerosis-related heat sensitivity linked to absence of DMT prescription and subjective hand impairment but not ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 8. Beckmann Y, Özakbaş S, Bülbül NG, et al. Reassessment of Lhermitte’s sign in multiple sclerosis. Acta Neurol Belg. 2015;115(4):605-8. PMID: 25841671 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Wattjes MP, Ciccarelli O, Reich DS, et al. 2021 MAGNIMS-CMSC-NAIMS consensus recommendations on the use of MRI in patients with multiple sclerosis. Lancet Neu ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;20(8):653-670. PMID: 34139157 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Wingerchuk DM, Banwell B, Bennett JL, et al. International consensus diagnostic criteria for neuromyelitis optica spectrum disorders. Neurology. 2015;85(2):17 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 11. Banwell B, Bennett JL, Marignier R, et al. Diagnosis of myelin oligodendrocyte glycoprotein antibody-associated disease: International MOGAD Panel proposed ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;22(3):268-282. PMID: 36706773 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Correale J, Solomon AJ, Cohen JA, et al. Differential diagnosis of suspected multiple sclerosis: global health considerations. Lancet Neurol. 2024;23(10):1035 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 13. Mills EA, Mirza A, Mao-Draayer Y. Emerging Approaches for Validating and Managing Multiple Sclerosis Relapse. Front Neurol. 2017;8:116. PMID: 28424654 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Berkovich RR. Acute Multiple Sclerosis Relapse. Continuum (Minneap Minn). 2016;22(3):799-814. PMID: 27261683 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Filippini G, Brusaferri F, Sibley WA, et al. Corticosteroids or ACTH for acute exacerbations in multiple sclerosis. Cochrane Database Syst Rev. 2000;2000(4):C ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 16. Montalban X, Gold R, Thompson AJ, et al. ECTRIMS/EAN Guideline on the pharmacological treatment of people with multiple sclerosis. Mult Scler. 2018;24(2):96 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 17. Gonzalez-Lorenzo M, Ridley B, Minozzi S, et al. Immunomodulators and immunosuppressants for relapsing-remitting multiple sclerosis: a network meta-analysis. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;1(1):CD011381. PMID: 38174776 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Kappos L, Bar-Or A, Cree BAC, et al. Siponimod versus placebo in secondary progressive multiple sclerosis (EXPAND): a double-blind, randomised, phase 3 study. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;391(10127):1263-1273. PMID: 29576505 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Montalban X, Hauser SL, Kappos L, et al. Ocrelizumab versus Placebo in Primary Progressive Multiple Sclerosis. N Engl J Med. 2017;376(3):209-220. PMID: 280026 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 20. Sørensen PS, Bertolotto A, Edan G, et al. Risk stratification for progressive multifocal leukoencephalopathy in patients treated with natalizumab. Mult Scle ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 2;18(2):143-52. PMID: 22312009 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Vukusic S, Rollot F, Casey R, et al. Progressive Multifocal Leukoencephalopathy Incidence and Risk Stratification Among Natalizumab Users in France. JAMA Neur ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 0;77(1):94-102. PMID: 31479149 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Fragoso YD, Adoni T, Gomes S, et al. Severe Exacerbation of Multiple Sclerosis Following Withdrawal of Fingolimod. Clin Drug Investig. 2019;39(9):909-913. PMI ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 23. Biolato M, Bianco A, Lucchini M, et al. The Disease-Modifying Therapies of Relapsing-Remitting Multiple Sclerosis and Liver Injury: A Narrative Review. CNS ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;35(8):861-880. PMID: 34319570 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Otero-Romero S, Sastre-Garriga J, Comi G, et al. Pharmacological management of spasticity in multiple sclerosis: Systematic review and consensus paper. Mult S ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;22(11):1386-1396. PMID: 27207462 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Zanghì A, Cimino S, Urzì D, et al. Pharmacotherapeutic management of lower urinary tract symptoms in Multiple Sclerosis patients. Expert Opin Pharmacother. 20 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;21(12):1449-1454. PMID: 32452702 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Shkodina AD, Bardhan M, Chopra H, et al. Pharmacological and Non-pharmacological Approaches for the Management of Neuropathic Pain in Multiple Sclerosis. CNS ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;38(3):205-224. PMID: 38421578 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Heine M, van de Port I, Rietberg MB, et al. Exercise therapy for fatigue in multiple sclerosis. Cochrane Database Syst Rev. 2015;2015(9):CD009956. PMID: 26358 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 28. Braley TJ, Ehde DM, Alschuler KN, et al. Comparative effectiveness of cognitive behavioural therapy, modafinil, and their combination for treating fatigue i ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;23(11):1108-1118. PMID: 39424559 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Boeschoten RE, Braamse AMJ, Beekman ATF, et al. Prevalence of depression and anxiety in Multiple Sclerosis: A systematic review and meta-analysis. J Neurol Sc ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 17;372:331-341. PMID: 28017241 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Benedict RHB, Amato MP, DeLuca J, et al. Cognitive impairment in multiple sclerosis: clinical management, MRI, and therapeutic avenues. Lancet Neurol. 2020;19 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 31. Zhang E, Tian X, Li R, et al. Dalfampridine in the treatment of multiple sclerosis: a meta-analysis of randomised controlled trials. Orphanet J Rare Dis. 20 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 32. Dobson R, Jokubaitis VG, Giovannoni G. Change in pregnancy-associated multiple sclerosis relapse rates over time: a meta-analysis. Mult Scler Relat Disord. ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 33. Schubert C, Steinberg L, Peper J, et al. Postpartum relapse risk in multiple sclerosis: a systematic review and meta-analysis. J Neurol Neurosurg Psychiatry ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;94(9):718-725. PMID: 36807056 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Gavoille A, Rollot F, Casey R, et al. Therapeutic Management During Pregnancy and Relapse Risk in Women With Multiple Sclerosis. JAMA Neurol. 2025;82(10):994- ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 35. Kurtzke JF. Rating neurologic impairment in multiple sclerosis: an expanded disability status scale (EDSS). Neurology. 1983;33(11):1444-52. PMID: 6685237 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Freedman MS, Devonshire V, Duquette P, et al. Treatment Optimization in Multiple Sclerosis: Canadian MS Working Group Recommendations. Can J Neurol Sci. 2020; ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 37. Sumelahti ML, Verkko A, Kytö V, et al. Stable excess mortality in a multiple sclerosis cohort diagnosed 1970-2010. Eur J Neurol. 2024;31(12):e16480. PMID: 3 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 38. Jagannath VA, Filippini G, Di Pietrantonj C, et al. Vitamin D for the management of multiple sclerosis. Cochrane Database Syst Rev. 2018;9(9):CD008422. PMID ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 39. Butzkueven H, Ponsonby AL, Stein MS, et al. Vitamin D did not reduce multiple sclerosis disease activity after a clinically isolated syndrome. Brain. 2024;1 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- 7(4):1206-1215. PMID: 38085047 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Jagannath VA, Pucci E, Asokan GV, et al. Percutaneous transluminal angioplasty for treatment of chronic cerebrospinal venous insufficiency (CCSVI) in people w ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;5(5):CD009903. PMID: 31150100 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Snetselaar LG, Cheek JJ, Fox SS, et al. Efficacy of Diet on Fatigue and Quality of Life in Multiple Sclerosis: A Systematic Review and Network Meta-analysis o ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;100(4):e357-e366. PMID: 36257717 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Burt RK, Balabanov R, Burman J, et al. Effect of Nonmyeloablative Hematopoietic Stem Cell Transplantation vs Continued Disease-Modifying Therapy on Disease Pr ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;321(2):165-174. PMID: 30644983 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- . Thouvenot E, Laplaud D, Lebrun-Frenay C, et al. High-Dose Vitamin D in Clinically Isolated Syndrome Typical of Multiple Sclerosis: The D-Lay MS Randomized Cli ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed
- ;333(16):1413-1422. PMID: 40063041 ค้นงานวิจัยนี้บน PubMed